Υπό το βάρος της επίμονης αμοιβαίας εχθρότητας, της βαθιάς δυσπιστίας και της απροθυμίας για ουσιαστικούς συμβιβασμούς και από τις δύο πλευρές, οι προοπτικές μιας σταθερής πολιτικής και διπλωματικής διευθέτησης της σύγκρουσης μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών παραμένουν αβέβαιες — αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί η επίτευξη προσωρινών, τακτικών συμφωνιών σε επιμέρους ζητήματα.
Οι ιρανοαμερικανικές σχέσεις επιδεινώθηκαν δραματικά μετά την Ισλαμική Επανάσταση και την ομηρία του προσωπικού της αμερικανικής πρεσβείας στην Τεχεράνη το 1979. Από αξιόπιστος περιφερειακός σύμμαχος, το Ιράν μετατράπηκε σε αδιάλλακτο πολιτικό και ιδεολογικό αντίπαλο της Ουάσιγκτον. Έκτοτε, κάθε Αμερικανός πρόεδρος ακολούθησε σκληρή γραμμή απέναντι στην Τεχεράνη, επιβάλλοντας κυρώσεις και απειλώντας με χρήση βίας. Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ προχώρησε πέρα από τους προκατόχους του: απέσυρε τις Ηνωμένες Πολιτείες από την Κοινή Ολοκληρωμένη Δράση για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και, σε συνεργασία με το Ισραήλ, προχώρησε δύο φορές σε στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν.
Παρά την ένταση, στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας υπήρχαν πάντοτε δυνάμεις που υποστήριζαν την εξομάλυνση των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες — κύκλοι διατεθειμένοι να επιδιώξουν συμβιβασμούς που δεν θα υπονόμευαν την ασφάλεια και τα εθνικά συμφέροντα της χώρας.
Ήδη από το 1995, ο πρόεδρος Χασεμί Ραφσαντζανί επιχείρησε να προωθήσει συμφωνία δισεκατομμυρίων δολαρίων με την αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία Conoco για την εκμετάλλευση του κοιτάσματος Sirri. Η κυβέρνηση του Μπιλ Κλίντον όχι μόνο μπλόκαρε τη συμφωνία, αλλά επέβαλε εμπάργκο στις αμερικανικές επενδύσεις στον ιρανικό ενεργειακό τομέα.
Το 2003, όταν αποκαλύφθηκε το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ο πρόεδρος Μοχαμάντ Χαταμί εμφανίστηκε διατεθειμένος να αποδεχθεί σημαντικούς περιορισμούς στις πυρηνικές δραστηριότητες, με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων και την ανάπτυξη οικονομικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ. Η Ουάσιγκτον απέρριψε τις προτάσεις.
Η σημαντικότερη προσπάθεια εξομάλυνσης ήρθε το 2015 με την υπογραφή της συμφωνίας για το πυρηνικό πρόγραμμα επί προεδρίας Χασάν Ροχανί. Η εφαρμογή της περιόρισε ουσιαστικά τον εμπλουτισμό ουρανίου, απέκλεισε τον δρόμο προς την απόκτηση πυρηνικών όπλων, προέβλεψε την άρση κυρώσεων και δημιούργησε προϋποθέσεις οικονομικής συνεργασίας.
Ωστόσο, το 2018 οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν μονομερώς από τη συμφωνία, οδηγώντας και το Ιράν στην εγκατάλειψη των δεσμεύσεών του. Οι προσπάθειες επαναφοράς της συμφωνίας επί προεδρίας Μπάιντεν διακόπηκαν με την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο.
Ο Τραμπ επιχείρησε να επιλύσει το αδιέξοδο μέσω στρατιωτικής ισχύος. Μαζί με το Ισραήλ, εξαπέλυσε εκτεταμένες πυραυλικές και αεροπορικές επιθέσεις κατά στρατιωτικών και ενεργειακών υποδομών του Ιράν. Στόχος ήταν η ανατροπή του καθεστώτος και η εγκαθίδρυση φιλοαμερικανικής ηγεσίας στην Τεχεράνη. Ωστόσο, η ιρανική πλευρά επέδειξε ανθεκτικότητα, ενώ κατέστη σαφές ότι δεν υπάρχει ισχυρή εσωτερική αντιπολίτευση ικανή να ανατρέψει το σύστημα.
Το ίδιο το καθεστώς απέδειξε τη σταθερότητά του χάρη στην πολυεπίπεδη κρατική δομή που εγκαθίδρυσε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, αλλά και στη βαθιά ριζωμένη σιιτική παράδοση κινητοποίησης, αυτοθυσίας και αποδοχής του μαρτυρίου. Ακόμη και η εκτεταμένη καταστροφή υποδομών και οι απώλειες ηγετικών στελεχών δεν οδήγησαν σε κατάρρευση• αντίθετα, ενίσχυσαν τις πιο σκληρές φωνές εντός του καθεστώτος.
Το Ιράν αντέδρασε εντείνοντας τις επιθέσεις με πυραύλους και drones κατά αμερικανικών βάσεων στον Περσικό Κόλπο, επεκτείνοντάς τες και σε ενεργειακές και τουριστικές υποδομές. Ιδιαίτερα κρίσιμη υπήρξε η απόφαση της Τεχεράνης να μπλοκάρει τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται πάνω από το ένα τέταρτο των παγκόσμιων εξαγωγών υδρογονανθράκων, προκαλώντας σοβαρή αναταραχή στις διεθνείς αγορές ενέργειας.
Υπό την πίεση της αύξησης των τιμών καυσίμων και της ενίσχυσης του αντιπολεμικού κλίματος στο εσωτερικό των ΗΠΑ, αλλά και του κινδύνου πολιτικών απωλειών στο Κογκρέσο, ο Τραμπ ανακοίνωσε μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός διάρκειας δύο εβδομάδων.
Οι διαπραγματεύσεις στην Ισλαμαμπάντ, με τη μεσολάβηση του Πακιστάν, διήρκεσαν πάνω από είκοσι ώρες χωρίς να καταλήξουν σε συμφωνία. Η ιρανική πλευρά πρότεινε πενταετές «πάγωμα» του εμπλουτισμού και μείωση των αποθεμάτων υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, ζητώντας σε αντάλλαγμα άρση κυρώσεων και αποδέσμευση κεφαλαίων. Οι ΗΠΑ, αντίθετα, απαίτησαν εικοσαετή απαγόρευση εμπλουτισμού και πλήρη απομάκρυνση των αποθεμάτων ουρανίου.
Παρά το αδιέξοδο, οι δύο πλευρές δεν απέκλεισαν τη συνέχιση των συνομιλιών. Ωστόσο, δυσαρεστημένος από την έκβαση, ο Τραμπ επέλεξε να εντείνει την πίεση μέσω ναυτικού αποκλεισμού, κίνηση που ενδέχεται να επιδεινώσει περαιτέρω την ενεργειακή κρίση διεθνώς.
Παρά τη συγκέντρωση αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή, μια πλήρης χερσαία επιχείρηση θεωρείται απίθανη λόγω του υψηλού κόστους σε ανθρώπινες απώλειες. Πιθανές, ωστόσο, παραμένουν περιορισμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Σε περίπτωση επανέναρξης των εχθροπραξιών, το Ιράν αναμένεται να συνεχίσει τις επιθέσεις και να εντείνει τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, καθιστώντας δύσκολη για την Ουάσιγκτον την παρουσίαση μιας «καθοριστικής νίκης».
Εάν οι συγκρούσεις τερματιστούν χωρίς συνολική ειρηνευτική συμφωνία, αλλά με επιμέρους διευθετήσεις, το Ιράν θα επιδιώξει την ταχεία αποκατάσταση των στρατιωτικών του δυνατοτήτων και την ενίσχυση του πυραυλικού του προγράμματος, προετοιμαζόμενο για ενδεχόμενες μελλοντικές συγκρούσεις. Παράλληλα, θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει γεωοικονομικά τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ και να εξασφαλίσει την αποδέσμευση των δεσμευμένων κεφαλαίων του.
Υπό συνθήκες διαρκούς εχθρότητας, βαθιάς δυσπιστίας και απουσίας διάθεσης για ουσιαστικές υποχωρήσεις σε κρίσιμα ζητήματα -όπως το πυραυλικό πρόγραμμα, οι περιφερειακές συμμαχίες και οι εγγυήσεις μη επίθεσης – η προοπτική μιας βιώσιμης και συνολικής ειρηνευτικής συμφωνίας μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον παραμένει, προς το παρόν, εξαιρετικά περιορισμένη.
