Στις 18 Οκτωβρίου 1979, η Σουηδική Ακαδημία αναγνώρισε στον Οδυσσέα Ελύτη μια ποίηση που γεννήθηκε από την ελληνική παράδοση αλλά μίλησε σε ολόκληρο τον κόσμο – Η διαδρομή από τους «Προσανατολισμούς» και το «Άξιον Εστί» μέχρι τη Στοκχόλμη και η διαχρονική κληρονομιά του δεύτερου Έλληνα νομπελίστα Λογοτεχνίας
Δεν υπήρξε ποτέ ο ποιητής που αναζητούσε τους προβολείς. Ο Οδυσσέας Ελύτης προτιμούσε την απομόνωση της δημιουργίας, τη σιωπή ενός δωματίου, τη συντροφιά των βιβλίων και τον αθέατο κόσμο που οικοδομούσε με τις λέξεις του. Κι όμως, στις 18 Οκτωβρίου 1979, βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο της διεθνούς δημοσιότητας.
Από τη Στοκχόλμη έφτανε η είδηση ότι η Σουηδική Ακαδημία τού απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Για την Ελλάδα ήταν μια στιγμή εθνικής υπερηφάνειας. Για τον ίδιο, η κορύφωση μιας διαδρομής που είχε ξεκινήσει δεκαετίες νωρίτερα, όταν ένας νεαρός δημιουργός αποφάσισε να αναζητήσει τη δική του φωνή μέσα από την ποίηση.
Στα 67 του χρόνια, ο Ελύτης είχε ήδη μετατρέψει την προσωπική του σχέση με τη φύση, τη γλώσσα και την ιστορία σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ποιητικά σύμπαντα του 20ού αιώνα. Είχε υπάρξει στρατιώτης στο αλβανικό μέτωπο, είχε συνομιλήσει με τον ευρωπαϊκό υπερρεαλισμό, είχε γράψει το «Άξιον Εστί» και είχε παρακολουθήσει τα ποιήματά του να αποκτούν μια δεύτερη ζωή μέσα από τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Το Νόμπελ δεν ήταν η αρχή της αναγνώρισής του. Ήταν η στιγμή που η ιστορία της νεοελληνικής ποίησης συναντούσε ξανά τη μεγάλη ευρωπαϊκή λογοτεχνική σκηνή.
18 Οκτωβρίου 1979: Η ημέρα που η Ελλάδα έγινε είδηση σε όλο τον κόσμο
Το φθινόπωρο του 1979, ο Οδυσσέας Ελύτης ήταν ήδη μια από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής ποίησης. Το έργο του είχε διαγράψει μια μακρά διαδρομή, είχε μεταφραστεί, είχε μελετηθεί και είχε αφήσει βαθύ αποτύπωμα στη μεταπολεμική πνευματική ζωή.
Η ανακοίνωση της Σουηδικής Ακαδημίας, ωστόσο, άλλαξε τις διαστάσεις της αναγνώρισής του. Στο σκεπτικό της, η Ακαδημία τίμησε την ποίησή του επειδή, με υπόβαθρο την ελληνική παράδοση, αποτύπωνε με αισθησιακή δύναμη και πνευματική διαύγεια τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για ελευθερία και δημιουργία.
Η επιλογή δεν αφορούσε, επομένως, μόνο την αισθητική ομορφιά των στίχων του. Αναγνώριζε μια ποίηση που, παρά τη βαθιά σύνδεσή της με τον ελληνικό χώρο, άγγιζε οικουμενικά ζητήματα: τη σχέση του ανθρώπου με την ιστορία, τον έρωτα, τη φύση, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ελευθερία.Η είδηση προκάλεσε κύμα συγκίνησης στην Ελλάδα.
Την επόμενη ημέρα, στις 19 Οκτωβρίου, ο Ελύτης παραχώρησε συνέντευξη Τύπου στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», ευχαριστώντας τον ελληνικό λαό για τη θερμή ανταπόκριση στη βράβευσή του.
Στο αρχειακό κινηματογραφικό υλικό της εποχής, ο ποιητής εμφανίζεται συγκρατημένος και σεμνός, με την προσοχή του στραμμένη περισσότερο στη σημασία της διάκρισης για την ελληνική ποίηση παρά στην προσωπική του επιτυχία.
Η αναφορά του στον Γιώργο Σεφέρη είχε ιδιαίτερο βάρος. Δύο διαφορετικές ποιητικές φωνές, δύο διαφορετικοί τρόποι να συνομιλεί η νεότερη Ελλάδα με την ιστορία της, είχαν πλέον συναντηθεί στο υψηλότερο σημείο της διεθνούς λογοτεχνικής αναγνώρισης.
Ο Οδυσσέας Ελύτης
Από τον Οδυσσέα Αλεπουδέλη στον Ελύτη: Η γέννηση ενός ποιητικού κόσμου
Πίσω από το όνομα Οδυσσέας Ελύτης βρισκόταν ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης, που γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης, σε οικογένεια με καταγωγή από τη Μυτιλήνη. Η σχέση του με το νησιωτικό τοπίο, το φως του Αιγαίου και την ελληνική φύση έμελλε να διαμορφώσει καθοριστικά την ποιητική του ταυτότητα.
Ο Ελύτης ανήκε στη λεγόμενη Γενιά του ’30, τη γενιά λογοτεχνών που επιχείρησε να ανανεώσει ριζικά την ελληνική λογοτεχνία, συνομιλώντας με τα ευρωπαϊκά καλλιτεχνικά ρεύματα χωρίς να απομακρυνθεί από την ελληνική παράδοση.
Σημαντική επιρροή στο έργο του άσκησε ο υπερρεαλισμός, τον οποίο γνώρισε μέσα από το έργο και την προσωπικότητα του Ανδρέα Εμπειρίκου. Ωστόσο, ο Ελύτης δεν περιορίστηκε σε μια απλή υιοθέτηση του ευρωπαϊκού υπερρεαλισμού. Δημιούργησε σταδιακά τη δική του ποιητική γεωγραφία.
Στους στίχους του, το ελληνικό τοπίο δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό σκηνικό. Η θάλασσα, οι Κυκλάδες, τα λευκά σπίτια, ο ήλιος και τα δέντρα αποκτούν πνευματική υπόσταση. Γίνονται σύμβολα ενός κόσμου στον οποίο η ομορφιά δεν είναι πολυτέλεια, αλλά στοιχείο εσωτερικής ελευθερίας.
Η πρώτη του ποιητική συλλογή, οι «Προσανατολισμοί», κυκλοφόρησε το 1940 και σηματοδότησε την εμφάνιση μιας φωνής με ξεχωριστή ευαισθησία και πρωτότυπη εικονοποιία. Ακολούθησε ο «Ήλιος ο Πρώτος», το 1943, ένα έργο που επιβεβαίωσε την ιδιαίτερη σχέση του ποιητή με τη φύση, τον έρωτα και την αισιοδοξία της νεότητας. Όμως, η ιστορική πραγματικότητα θα εισέβαλλε σύντομα με οδυνηρό τρόπο στον ποιητικό του κόσμο.
Ο Οδύσσεας Ελύτης
Ο πόλεμος, η απώλεια και η άλλη όψη του φωτός
Ο Ελύτης δεν υπήρξε ένας ποιητής αποκομμένος από την ιστορία. Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου υπηρέτησε στο αλβανικό μέτωπο, μια εμπειρία που σημάδεψε βαθιά την προσωπική και ποιητική του πορεία.
Από αυτή την ιστορική δοκιμασία γεννήθηκε το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας».
Στο έργο αυτό, ο πόλεμος δεν παρουσιάζεται μέσα από έναν απλό ηρωικό τόνο. Η θυσία, ο θάνατος και η μνήμη συναντούν τη νεότητα, την ομορφιά και την αγάπη για τη ζωή. Ήταν μια καθοριστική μετατόπιση στην ποίησή του.
Ο ήλιος του Ελύτη δεν ήταν πια μόνο το φως του ελληνικού καλοκαιριού. Ήταν και εκείνο που επέμενε να υπάρχει ύστερα από την καταστροφή, ένα φως που αντιστεκόταν στο σκοτάδι της ιστορίας.
Αυτή η συνύπαρξη του τραγικού με το φωτεινό θα αποκτούσε την πιο ολοκληρωμένη της μορφή στο έργο που έμελλε να ταυτιστεί όσο κανένα άλλο με το όνομά του.
«Άξιον Εστί»: Το έργο που έγινε συλλογική μνήμη
Το 1959 κυκλοφόρησε το «Άξιον Εστί», ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της νεοελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα. Με δομή που παραπέμπει στη βυζαντινή υμνογραφία και με γλώσσα που συνδυάζει το λυρικό, το επικό και το τελετουργικό στοιχείο, ο Ελύτης δημιούργησε ένα ποιητικό σύμπαν όπου η προσωπική εμπειρία συνομιλεί με την ιστορία ενός ολόκληρου λαού.
Το έργο οργανώνεται γύρω από τρεις μεγάλες ενότητες: «Η Γένεσις», «Τα Πάθη» και «Το Δοξαστικόν». Η διαδρομή από τη γέννηση στην οδύνη και από εκεί στην πνευματική ανάταση μετατρέπεται σε μια ποιητική αφήγηση για τον άνθρωπο και την Ελλάδα.
Το «Άξιον Εστί» δεν υπήρξε απλώς ένα λογοτεχνικό γεγονός. Με τη μελοποίησή του από τον Μίκη Θεοδωράκη, το 1964, πέρασε από τις σελίδες των βιβλίων στη συλλογική συνείδηση. Η ποίηση του Ελύτη ακούστηκε σε συναυλίες, σε σπίτια, σε δημόσιες συγκεντρώσεις. Έγινε τραγούδι, βίωμα, μνήμη.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Σουηδική Ακαδημία ξεχώρισε το «Άξιον Εστί», αναγνωρίζοντάς το ως ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά δημιουργήματα του 20ού αιώνα. Η διεθνής διάκριση του 1979 ερχόταν να επιβεβαιώσει κάτι που το ελληνικό κοινό είχε ήδη αισθανθεί: ότι η ποίηση αυτή είχε τη δύναμη να ξεπεράσει τις σελίδες ενός βιβλίου και να γίνει μέρος μιας κοινής πολιτιστικής ταυτότητας.
Πηγή
