ΕΜΣΤ: Δύο νέες εκθέσεις για τον κοσμοπολιτισμό, τη μνήμη και τον ξεριζωμό

Δύο νέες ατομικές εκθέσεις με επίκεντρο τον κοσμοπολιτισμό, τη συλλογική μνήμη και τον ξεριζωμό εγκαινιάζονται την Πέμπτη 10 Δεκεμβρίου στο ΕΜΣΤ, με έργα της Δέσποινας Μεϊμάρογλου και της Ήρας Μπουγιουκτασιάν

Στο πλαίσιο του διετούς εκθεσιακού προγράμματός του που στρέφεται γύρω από τη θεματική του κοσμοπολιτισμού και ολοκληρώνεται το 2028, το ΕΜΣΤ εγκαινιάζει τις ατομικές εκθέσεις της Δέσποινας Μεϊμάρογλου «This is Not a Movie» σε επιμέλεια Ελένης Κούκου και της Ήρας Μπουγιουκτασιάν «Αντιφωνίες» σε επιμέλεια Nilüfer Şaşmazer, που ανοίγουν τις πόρτες τους στο κοινό στις 10 Δεκεμβρίου 2026.

Με αφετηρία την άνοιξη του 2026 και τις εκθέσεις των Γιάννη Χρήστου, Νίκης Καναγκίνη και Στάθη Λογοθέτη －δημιουργών των οποίων οι καλλιτεχνικές πρακτικές αναπτύχθηκαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής τους, με την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde, αλλά και μια βαθιά κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου－ το πρόγραμμα αυτό επιδιώκει να αναστοχαστεί την κληρονομιά του ιστορικού κοσμοπολιτισμού και τον απόηχό του στο παρόν, που επιβιώνει μέσα από την ατομική ή συλλογική μνήμη και μέσα από τις ενσαρκώσεις τους ως λόγου, εικόνας, μουσικής ή αρχιτεκτονήματος.

Κεντρικός προβληματισμός του προγράμματος είναι η επανεξέταση του πλούσιου αλλά εύθραυστου βιώματος του κοσμοπολιτισμού στις μεγάλες πόλεις-λιμάνια του πρώην οθωμανικού κόσμου στην Ανατολική Μεσόγειο, τη γνωστή και ως Λεβάντε — τη Θεσσαλονίκη, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, το Κάιρο και τη Βηρυτό, με αποκορύφωμα τη μεγάλη ομαδική έκθεση The Cosmopolitans, σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου, το 2027. Στόχος του ευρύτερου αυτού προγράμματος είναι να διερευνήσει τις μνήμες, τις παραγωγικές σχέσεις, τις εντάσεις και τις αντιφάσεις του κοσμοπολιτισμού και να αναδείξει τις θετικές και αρνητικές όψεις του και τα διδάγματα της ιστορικής του εμπειρίας.

Στο πλαίσιο αυτό η έκθεση This is Not a Movie της Δέσποινας Μεϊμάρογλου μας συστήνει μια καλλιτέχνιδα γεννημένη στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου λίγο πριν από την εκδίωξη της εκεί ελληνικής κοινότητας από το καθεστώς Νάσερ, προϊόν η ίδια ενός κοσμοπολιτισμού που αγκαλιάζει τις γλώσσες, τις χώρες, τους ανθρώπους, τις κοινότητες και τις ιστορίες τους. Το έργο της Μεϊμάρογλου είναι χαρακτηριστικά ανοιχτό προς τον Άλλο, πράγμα που αποτελεί ένα από τα βασικά συστατικά του κοσμοπολιτισμού. Η πρακτική της, που βασίζεται συχνά στην οικειοποίηση εικόνων ή αφηγημάτων και την υπονόμευσή τους ως μέσο καταγγελίας της κοινωνικής και πολιτικής βίας σε όλες τους τις μορφές, μαρτυρά συστηματικά μια τάση υπέρβασης των ορίων －γεωγραφικών, γλωσσικών, πολιτισμικών－ και προσέγγισης του διαφορετικού με τρόπο άμεσο και προσωπικό.

Στο έργο της γεννημένης στην Κωνσταντινούπολη, Ελληνο-Αρμενικής καταγωγής Ήρας Μπουγιουκτασιάν, η συχνά τραυματική συλλογική μνήμη, η απώλεια και ο εκπατρισμός και η ιστορία ως ίχνος που επιβιώνει στα υλικά του παρόντος, επανέρχονται για να θυμίσουν κοινά ιστορικά βιώματα και την κοινή μοίρα των ανθρώπων απέναντι στη βία του πολέμου, ιστορίες που έχουν αποσιωπηθεί, αλλά και την κυκλικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Οι διασπορικές κοινότητες της πολυπολιτισμικής Κωνσταντινούπολης στους όψιμους χρόνους της οθωμανικής αυτοκρατορίας, το τραυματικό ιστορικό βίωμα της διάλυσής τους και του ξεριζωμού και το φάσμα της ατομικής και συλλογικής αυτής μνήμης και στις δύο πλευρές του Αιγαίου κατέχουν κεντρικό ρόλο στο έργο της.

ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΜΕΪΜΑΡΟΓΛΟΥ: THIS IS NOT A MOVIE

Επιμέλεια: Ελένη Κούκου

Εγκαίνια: 10 Δεκεμβρίου 2026

Η Δέσποινα Μεϊμάρογλου (γενν. 1944), κορυφαία καλλιτέχνιδα της γενιάς της, είναι γνωστή για ένα έργο που επιδιώκει τη συστηματική αποδόμηση της μηντιακής γλώσσας για να φανερώσει τους τρόπους με τους οποίους η γλώσσα αυτή χειραγωγεί τον αποδέκτη του μηνύματός της, επιβάλλοντας προκατασκευασμένες αντιλήψεις.

Η Μεϊμάρογλου, που έχει θητεύσει στον χώρο των μήντια και της διαφήμισης, ανέπτυξε μια υβριδική καλλιτεχνική πρακτική ιδιοποίησης δημοσιευμένου υλικού －εικόνες και κείμενα εφημερίδων, ρεπορτάζ περιοδικών, διαφημίσεις και ειδήσεις από την τηλεόραση－ αποδομώντας τον τρόπο που τα ΜΜΕ κατασκευάζουν την πραγματικότητα χρησιμοποιώντας στερεοτυπικές εικόνες. Το έργο της μεταχειρίζεται μια ευρεία γκάμα μέσων, από ποικίλες τεχνικές εκτύπωσης ως τη βιντεοεγκατάσταση αλλά και το βιβλίο, ενώ συχνά επικεντρώνεται σε θέματα φύλου και έμφυλης βίας αλλά και στην κοινωνική και πολιτική βία που στρέφεται κατά ατόμων και λαών. Κεντρική θέση στο έργο της κατέχει εξάλλου και η κανονικοποίηση της βίας μέσα από την υπερέκθεση στην πληροφορία, οπτική και αφηγηματική, που την αφορά.

Η παρούσα έκθεση προετοιμάστηκε σε συνεργασία με την καλλιτέχνιδα και περιλαμβάνει έργα από ενότητες-σταθμούς στην καλλιτεχνική της πορεία. Αξιοποιεί έργα της από τη Συλλογή του ΕΜΣΤ, ή από ιδιωτικές συλλογές όπως η Συλλογή Πορταλάκη, αλλά και άλλα που παραχωρεί η ίδια στο Μουσείο για τις ανάγκες της έκθεσης.

Πιο συγκεκριμένα, η έκθεση συγκεντρώνει έργα που αποτυπώνουν τον πάγιο προβληματισμό της καλλιτέχνιδας με τη βία και τις πολλαπλές μορφές της, είτε πρόκειται για βία κατά των γυναικών είτε για βία κατά ομάδων, κοινοτήτων και λαών, για κρατική καταστολή, τρομοκρατία αλλά και την κουλτούρα της οπλοκατοχής －μια επισκόπηση που περιλαμβάνει τις ποικίλες αποχρώσεις και γεωγραφικές εκδηλώσεις του φαινομένου.

Η Μεϊμάρογλου και το έργο της εντάσσονται οργανικά στην ευρύτερη θεματική του κοσμοπολιτισμού όχι μόνο λόγω της προσωπικής βιογραφίας της καλλιτέχνιδας, που έχει τις ρίζες της σε μια από τις πλέον εύρωστες ελληνικές διασπορικές κοινότητες και σε έναν τόπο-κοιτίδα του λεβαντίνικου κοσμοπολιτισμού, αλλά και λόγω του νοητικού και συναισθηματικού υπεδάφους στο οποίο ριζώνει το έργο της: γνήσια ανεκτικού και ανοιχτού απέναντι στον Άλλο, και γεμάτου από ένα πηγαίο ενδιαφέρον για τον άνθρωπο που μεταφράζεται πάντα σε προσωπική εμπλοκή.

ΗΡΑ ΜΠΟΥΓΙΟΥΚΤΑΣΙΑΝ: ΑΝΤΙΦΩΝΙΕΣ

Επιμέλεια: Nilüfer Şaşmazer

Εγκαίνια: 10 Δεκεμβρίου 2026

Η έκθεση Αντιφωνίες συγκεντρώνει έργα της Ήρας Μπουγιουκτασιάν φιλοτεχνημένα τα τελευταία τέσσερα χρόνια που, μετά την πρώτη τους παρουσίαση στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Arter της Κωνσταντινούπολης, παρουσιάζονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Εστιάζοντας στις συνθήκες της αποσιώπησης, της κυκλικότητας, του εκτοπισμού αλλά και στη μνήμη, την αρχιτεκτονική και τη φύση, η έκθεση ρίχνει φως στο ιστορικό ρήγμα που αναδύεται μέσα από την προσωπική και συλλογική μνήμη. Η λέξη αντιφωνίες, που παραπέμπει στη μουσική συνομιλία δύο φωνών, φέρνει στον νου μια απόκριση που έρχεται από ένα διαμετρικό σημείο — έναν ήχο που μεταφέρεται διαπερνώντας χωρικές και χρονικές αποστάσεις, σύνορα, ακόμα και την ίδια την απουσία.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, οι αντιφωνίες αυτές δεν είναι παρά το παιχνίδι των φωνών του παρελθόντος στο παρόν, θραύσματα και ίχνη μιας πραγματικότητας σβησμένης από καιρό που υπάρχουν ακόμη μέσα στη μνήμη και το τοπίο — σαν δυο ποτάμια, δυο αντίθετες ροές του χρόνου, που συνομιλούν.Η έκθεση εξετάζει ερωτήματα που επανέρχονται σταθερά στην εικαστική πρακτική της Μπουγιουκτασιάν.

Προσεγγίζει το δομημένο και φυσικό περιβάλλον ως χώρο συσσώρευσης της μνήμης, διαμορφωμένο από τριβές, ρήξεις, συγγένειες και πράξεις αναθεώρησης κατά μήκος του ιστορικού χρόνου. Μέσα από έργα που παραπέμπουν στα τέσσερα στοιχεία της φύσης, η έκθεση αποτελεί μια περιήγηση σε τοπία όπου η μνήμη, ο χρόνος και ο τόπος είναι διαρκώς ρευστά. Πρόκειται για τοπία σχηματισμένα από το ίζημα, την ηχώ, το κενό που αποτελούν συστατικά στοιχεία τόσο της προσωπικής μνήμης της ίδιας της καλλιτέχνιδας όσο και του αστικού ιστού που έχει διαμορφωθεί από αναταραχές, εδαφικές διαμάχες και εκτοπισμούς —ιδιαίτερα από τις διαπλεκόμενες μοίρες των μειονοτικών κοινοτήτων κατά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την ανάδυση των νέων εθνικών κρατών.

Η έκθεση περιλαμβάνει έργα που έχουν τις ρίζες τους στα Ταταύλα, την πολυπολιτισμική γειτονιά της Κωνσταντινούπολης όπου γεννήθηκε η καλλιτέχνιδα －παλαιότερα γνωστή ως «Μικρή Αθήνα»－ της οποίας οι χωρικοί και κοινωνικοπολιτικοί μετασχηματισμοί τροφοδοτούν εδώ και καιρό το έργο της.

Ο αντίλαλος των ιστορικών ρήξεων που εγγράφονται σε αυτό το τοπίο φτάνει ως την Αθήνα, που φιλοξένησε όσους ξεριζώθηκαν κατά το ταραγμένο παρελθόν της περιοχής. Παράλληλα, στα έργα της έκθεσης συναντιούνται δύο χαμένα ποτάμια —το Ντολαπντερέ στην Κωνσταντινούπολη και ο Ιλισός στην Αθήνα— που συνομιλούν μέσα από τα μετασχηματισμένα τοπία τους.

Μέσα από τα υλικά και μια εικαστική γλώσσα που αποδομεί τη μορφή, η Μπουγιουκτασιάν διερευνά τις ορατές εντάσεις μεταξύ στοιχείων που μετασχηματίστηκαν με την πάροδο του χρόνου. Στα γλυπτά, τα σχέδια και την ηχητική της εγκατάσταση, προτείνει μια αντίστροφη προοπτική, μέσω της οποίας το ίζημα του χρόνου, το μη-ανθρώπινο και ό,τι βρίσκεται πέρα από το αντιληπτό μπορούν να κατανοηθούν στο πλαίσιο ενός νέου, υβριδικού κόσμου.

Πηγή