Μνηστηροφονία: Ο Οδυσσέας και το τέλος των υποψηφίων συζύγων της Πηνελόπης

Πώς ο Οδυσσέας με τη βοήθεια του Τηλέμαχου και των πιστών βοσκών του Εύμαιου και Φιλοίτιου κατόρθωσε να εξοντώσει τους μνηστήρες της Πηνελόπης – Ποιος ήταν ο μάντης Θεοκλύμενος που προέβλεψε το τέλος των μνηστήρων;

Η “Οδύσσεια” του Κρίστοφερ Νόλαν, παρά τα όσα αρνητικά ακούστηκαν και ακούγονται ή γράφονται γι’ αυτή έχει προκαλέσει ντελίριο στους σινεφίλ, και όχι μόνο, στην Ελλάδα και φυσικά σ’ όλο τον κόσμο. Στη χώρα μας έχει ξεπεράσει τις 408.000 εισιτήρια σε δύο εβδομάδες προβολής, ενώ, σε παγκόσμιο επίπεδο οι εισπράξεις της αγγίζουν τα 770 εκατομμύρια δολάρια. Η χώρα μας διαφημίζεται σε όλο τον πλανήτη, ενώ κάποιοι ανακαλύπτουν τον Όμηρο και τα Αρχαία Ελληνικά και κάποιοι άλλοι αναθεωρούν τις απόψεις τους για την Ελλάδα. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θέματα της “Οδύσσειας” είναι αναμφίβολα η “Μνηστηροφονία”, η εξόντωση δηλαδή των μνηστήρων της Πηνελόπης, από τον Οδυσσέα, τον Τηλέμαχο και τους δύο πιστούς βοσκούς, Εύμαιο και Φιλοίτιο. Η “Μνηστηροφονία” περιγράφεται κυρίως στη Ραψωδία χ της “Οδύσσειας”.

Ποιοι ήταν οι μνηστήρες της Πηνελόπης;

Αν και οι μνηστήρες της Πηνελόπης (Ραψωδία π και εξής) είναι 108, στην “Οδύσσεια” αναφέρονται με τα ονόματά τους μόνο οι δεκαπέντε. Είναι αρκετά διαφοροποιημένοι μεταξύ τους, τόσο στον χαρακτήρα, όσο και στην κοινωνική τους θέση.

Καθώς ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει στην Ιθάκη μετά το τέλος του δεκαετούς Τρωικού Πολέμου, κάποιοι άγαμοι άντρες αρχίζουν να πιστεύουν ότι σκοτώθηκε είτε στη διάρκεια του πολέμου ή κατά την επιστροφή του. Συγκεντρώνονται λοιπόν στο ανάκτορο του Οδυσσέα και με το πρόσχημα του γάμου τους με την Πηνελόπη αρχίζουν να σπαταλούν την περιουσία του Οδυσσέα και να προβαίνουν σε ανάρμοστες πράξεις.

Οι 15 που αναφέρονται από τον Όμηρο είναι οι εξής: Αντίνοος, ο “επικεφαλής” των μνηστήρων. Γιος του Ευπείθη, τον οποίο κάποτε ο Οδυσσέας είχε σώσει από βέβαιο θάνατο, καθώς μεσολάβησε στους φίλους του Θεσπρωτούς, τους οποίους είχε βλάψει ο Ευπείθης και αυτοί δεν τον σκότωσαν. Όμως πλέον ο Αντίνοος, προσπαθεί, χωρίς επιτυχία, να εξοντώσει τον Τηλέμαχο, γιο του σωτήρα του πατέρα του. Εξίσου σημαντικός μνηστήρας ήταν και ο Ευρύμαχος, γιος του Πόλυβου, ενός από τους πιο τρανούς άρχοντες της Ιθάκης. Καθώς κάνει τα καλύτερα δώρα στην Πηνελόπη δείχνει ότι έχει τις μεγαλύτερες ελπίδες να την παντρευτεί.

Άλλοι μνηστήρες ήταν ο Κτήσιππος, γιος του πλούσιου Πολυθέρση από τη Σάμη, ο Λεώκριτος, γιος του Ευήνορα, ο Αμφίνομος, από το Δουλίχιο, γιος του Νίσου, ένας νέος ευγενής και με καλά αισθήματα, τον οποίο μάλιστα συμπαθούσε η Πηνελόπη και ο Λειώδης, μάντης, γιος του Οίνοπα. Η απαράδεκτη συμπεριφορά των περισσότερων μνηστήρων τον εξόργιζε. Γι’ αυτό καθόταν στο πίσω μέρος του τραπεζιού, για να μην τους βλέπει και να μην τους ακούει. Έξι μνηστήρες ήταν φημισμένοι για τη γενναιότητά τους: ο Αγέλαος, γιος του Δαμάστορα, ο Ευρύνομος, γιος του Αιγύπτιου, ο Δημοπτόλεμος, ο Πείσανδρος, γιος του Πολύκτορα, ο Αμφιμέδοντας, γιος του Μελανέα και ο Πόλυβος. Για τον Ευρύνομο αναφέρεται ακόμα ότι είχε τρεις αδελφούς, οι δύο από τους οποίους ασχολούνταν με τα πατρικά κτήματα στην Ιθάκη, ενώ ο μεγαλύτερος, ο Άντιφος, ακολούθησε τον Οδυσσέα στην Τροία, αλλά κατά το ταξίδι της επιστροφής ήταν ένας από αυτούς που έφαγε ο Πολύφημος. Τέλος τρεις μνηστήρες αναφέρονται χωρίς περαιτέρω στοιχεία: ο Έλατος, ο Ευρυάδης και ο Ευρυδάμαντας.

Το τέχνασμα της Πηνελόπης

Παρά το ότι η Πηνελόπη άρχισε να απογοητεύεται από την πολύχρονη απουσία του Οδυσσέα επινόησε ένα τέχνασμα για να καθυστερήσει τον γάμο με έναν από τους μνηστήρες. Ισχυρίζεται ότι θα επιλέξει έναν απ’ όλους για σύζυγο, αφού τελειώσει στον αργαλειό το σάβανο του πεθερού της Λαέρτη. Για τρία χρόνια, η Πηνελόπη όλη τη μέρα ύφαινε το σάβανο, στη διάρκεια της νύχτας το ξήλωνε. Κάποιες από τις υπηρέτριές της είχαν δημιουργήσει σχέσεις με μερικούς από τους μνηστήρες. Μία από αυτές, η Μελανθώ, ερωμένη του Ευρύμαχου αποκάλυψε την τακτική της Πηνελόπης. Έτσι, οι μνηστήρες απαίτησαν από αυτήν να επιλέξει κάποιον για σύζυγό της.

Θεοκλύμενος: Ο φυγάς μάντης που είπε στους μνηστήρες το άσχημο τέλος τους

Ένα πρόσωπο που γνωρίζουν μόνο όσοι έχουν μελετήσει πολύ καλά την Οδύσσεια είναι ο Θεοκλύμενος. Πρόκειται για έναν μάντη που έφερε μαζί του από την Πελοπόννησο ο Τηλέμαχος και είπε στους μνηστήρες ότι τους αναμένει τραγικό τέλος.

Όταν ο Τηλέμαχος έγινε 20 ετών, με παρακίνηση της θεάς Αθηνάς, η οποία εμφανίστηκε μπροστά του ως Μέντορας, που ήταν στενός φίλος του πατέρα του, ταξίδεψε για να μάθει πληροφορίες για τον πατέρα του. Αρχικά, πήγε στην Πύλο. Βρήκε τον Νέστορα που δεν μπόρεσε να του δώσει περισσότερες πληροφορίες, αλλά τον έστειλε μαζί με τον γιο του Πεισίστρατο, στον Μενέλαο στην Σπάρτη, μήπως εκείνος γνώριζε κάτι περισσότερο.

Ο Τηλέμαχος και ο Πεισίστρατος, όταν συστήνονται στον Σπαρτιάτη Βασιλιά του δημιουργούν μεγάλη συγκίνηση, όπως και στην Ωραία Ελένη. Ο Μενέλαος, γνωρίζει μόνο, αυτό που του είχε πει ο Πρωτέας, ότι ο Οδυσσέας βρίσκεται στο νησί της Καλυψώς, την Ωγυγία. Του λέει ότι πιθανότατα ζει ο Οδυσσέας, αλλά δεν ξέρει κάτι περισσότερο. Οι δύο νέοι φεύγουν και κοιμούνται στις Φαρές, όπου τους φιλοξενεί ο Διοκλής. Την επόμενη μέρα, οι δρόμοι τους χωρίζουν. Ο Πεισίστρατος επιστρέφει στην Πύλο και ο Τηλέμαχος στο καράβι του. Ενώ κάνει σπονδές στην Αθήνα για να έχει καλό ταξίδι προς την Ιθάκη τον πλησιάζει ένας άγνωστος και τον ικετεύει να τον πάρει μαζί του. Ήταν ο Θεοκλύμενος, γιος του μάντη Πολυφείδη, μάντης κι ο ίδιος, από την περίφημη γενιά του Μελάμποδα. Λέει στον Τηλέμαχο ότι θέλει να φύγει από την Πελοπόννησο καθώς σκότωσε κάποιον και τον κυνηγούν οι συγγενείς του. Ο Τηλέμαχος τον δέχεται πρόθυμα (αυτή ήταν η πάγια στάση προς τους ικέτες στην αρχαιότητα) και τον βάζει τιμητικά, να καθίσει δίπλα του, στην πρύμνη. Το ταξίδι τους είναι χωρίς απρόοπτα. Φτάνουν σ’ έναν βόρειο λιμανάκι της Ιθάκης. Εκεί, ο Τηλέμαχος εμπιστεύεται τον Θεοκλύμενο στον Πείραιο, φίλο του, γιο του Κλύτιου, για να τον συνοδεύει, όσο καιρό ο ίδιος θα λείπει στα κτήματα. Την ώρα που μιλά, προβάλλει από τα δεξιά ένα γεράκι που κρατούσε στα νύχια του μια περιστέρα και της μαδούσε τα φτερά. Ο Θεοκλύμενος παίρνει κατά μέρος τον Τηλέμαχο και του λέει ότι αυτό ήταν θεϊκό σημάδι: δεν υπάρχει γενιά βασιλικότερη από αυτή του Οδυσσέα. Αυτή, θα κυβερνά για πάντα το νησί!

Πριν τη μνηστηροφονία

Οι εξελίξεις στη συνέχεια είναι ραγδαίες. Στην αυλή του χοιροβοσκού Εύμαιου, ο Οδυσσέας, που είχε φτάσει στο νησί ως ζητιάνος συναντά τον γιο του μέσα σε κλίμα συγκίνησης. Ο πολυμήχανος Οδυσσέας θέτει σε εφαρμογή ένα σχέδιο για την εξόντωση των μνηστήρων. Ο Τηλέμαχος πηγαίνει τον Θεοκλύμενο στο παλάτι του πατέρα του, ο οποίος λέει στην Πηνελόπη ότι ο Οδυσσέας βρίσκεται ήδη στο νησί και ετοιμάζει την εκδίκησή του. Ο Οδυσσέας φτάνει στο παλάτι ως ζητιάνος προκαλώντας ειρωνικά σχόλια από τους μνηστήρες. Η Πηνελόπη συναντά τον Οδυσσέα, που δεν της αποκαλύπτει ποιος είναι. Τον αναγνωρίζει όμως η Ευρύκλεια, η πιστή υπηρέτρια, από ένα σημάδι στο πόδι.

Η Πηνελόπη ανακοινώνει την απόφασή της να ξαναπαντρευτεί στον ζητιάνο. Και του λέει ότι την επόμενη ημέρα θα βάλει τους μνηστήρες σ’ έναν αγώνα για να διαλέξει τον καλύτερο. Πριν φύγει ο Οδυσσέας συνήθιζε να βάζει στη σειρά δώδεκα πελέκια (τσεκούρια). Τοξεύοντας από μακριά, περνούσε ένα βέλος κι από τα δώδεκα πελέκια. Στο ίδιος “αγώνισμα” θα αναμετρηθούν κι οι μνηστήρες. Όποιος καταφέρει αυτό που έκανε ο Οδυσσέας, θα γίνει ο δεύτερος σύζυγός της.

Η μνηστηροφονία

Την επόμενη μέρα, ο Τηλέμαχος φεύγει για την αγορά. Οι γυναίκες του παλατιού ετοιμάζουν το τραπέζι. Έρχονται με σφαχτά ο Εύμαιος και ο Μελάνθιος, ένας γιδοβοσκός που είχε πάει με το μέρος των μνηστήρων, αλλά και ο Φιλοίτιος, ένας βοσκός από τις απέναντι ακτές της Ακαρνανίας, με αρνιά και μια αγελάδα. Βλέποντας τον ζητιάνο λέει ότι μοιάζει με τον Οδυσσέα, που τον είχε βάλει επιστάτη στα κοπάδια του στις απέναντι από την Ιθάκη ακτές. Τα βόδια του Οδυσσέα έγιναν χίλια, αλλά τα τρώνε άλλοι είπε ο Φιλοίτιος, που συμπλήρωσε ότι δεν αντέχει να βλέπει να ρημάζει το παλάτι του Οδυσσέα.

Οι μνηστήρες συγκεντρώθηκαν στην αγορά, για να σχεδιάσουν πώς θα σκοτώσουν τον Τηλέμαχο. Ένα θεϊκό σημάδι όμως που ο Αμφίνομος το ερμήνευσε ως κακό, τους απέτρεψε από κάτι τέτοιο. Έτσι, πήγαν στο παλάτι και άρχισαν να τρώνε.

Τους φρόντιζαν ο Εύμαιος, ο Φιλοίτιος και ο Μελάνθιος. Ο Θεοκλύμενος που ήταν παρών στο τραπέζι είπε στους μνηστήρες το οδυνηρό τέλος τους που έρχεται. Εκείνοι όμως δεν έδωσαν σημασία. Ο Θεοκλύμενος έφυγε γιατί δεν άντεχε να δει όσα θα γινόταν. Ακολούθησε το αγώνισμα με τα πελέκια.

Πρώτος δοκίμασε ο Τηλέμαχος, για να κρατήσει τη μητέρα του αλλά σκόπιμα απέτυχε, μετά από παρότρυνση του “ζητιάνου” πατέρα του που ήταν παρών στο τραπέζι. Οι μνηστήρες ξεκίνησαν την προσπάθεια να πετύχουν αυτό που τους ζήτησε η Πηνελόπη. Μάταια όμως.

Είχαν μείνει πλέον μόνο ο Αντίνοος και ο Ευρύμαχος. Καθώς ο Φιλοίτιος με τον Εύμαιο βγήκαν για λίγο από το παλάτι, ο Οδυσσέας τους ακολουθεί και τους αποκαλύπτει ποιος είναι. Ζητά τη βοήθειά τους. Και οι δύο τον διαβεβαιώνουν πως θα την έχει. Επιστρέφοντας στο παλάτι, ο Ευρύμαχος αποτυγχάνει να λυγίσει το τόξο. Ο Αντίνοος, που ήταν τελευταίος με μια δικαιολογία, δεν πιάνει καν το τόξο. Ακολουθούν σπονδές στον Απόλλωνα και ξαφνικά ο “ζητιάνος” λέει ότι θέλει κι αυτός να δοκιμάσει να κάνει ό,τι και ο Οδυσσέας. Οι μνηστήρες αντιδρούν, αλλά η Πηνελόπη λέει ότι δεν είναι κακό να δοκιμάσει κι αυτός την αξία του. Φυσικά, αν θα τα καταφέρει, δεν θα τον παντρευτεί, αλλά θα τον ντύσει με καλά ρούχα, θα του δώσει κοντάρι και σπαθί και θα τον στείλει σε όποια χώρα θέλει. Με προτροπή του Τηλέμαχου, η Πηνελόπη ανεβαίνει στον γυναικωνίτη και η Αθηνά τη ρίχνει σε βαθύ ύπνο. Ο Εύμαιος με προτροπή του Τηλέμαχου δίνει το τόξο και τα βέλη στον Οδυσσέα. Η Ευρύκλεια κλείνει τις πόρτες της αίθουσας, ο Φιλοίτιος μανταλώνει την αυλόπορτα και επιστρέφει στην αίθουσα. Ο “ζητιάνος” εξετάζει το τόξο και χωρίς να σηκωθεί από το σκαμνί του, καταφέρνει άνετα να περάσει το βέλος από τα δώδεκα τσεκούρια. Οι μνηστήρες αιφνιδιάζονται. Και τότε αρχίζει η σκληρή εκδίκηση…

Ο “ζητιάνος” σκοτώνει πρώτο τον Αντίνοο. Οι μνηστήρες εξαγριώνονται, γιατί νομίζουν ότι αυτό έγινε κατά λάθος. Όμως, ο Οδυσσέας αποκαλύπτεται. Οι μνηστήρες τρομάζουν. Ο Ευρύμαχος ρίχνει όλη την ευθύνη στον Αντίνοο και ζητά να μην τους πειράξει ο Οδυσσέας, καθώς μάλιστα θα τον αποζημιώσουν για όσα έκαναν. Καθώς ο Οδυσσέας αρνείται, ο Ευρύμαχος καλεί τους μνηστήρες να του επιτεθούν. Από ένα βέλος του Οδυσσέα όμως πέφτει νεκρός. Ο Αμφίνομος επιχειρεί να ριχτεί στον Οδυσσέα, όμως τον σκοτώνει ο Τηλέμαχος, ο οποίος αμέσως μετά τρέχει στην αποθήκη για να φέρει βέλη και όπλα. Αφήνει όμως την πόρτα της ανοιχτή και ο Μελάνθιος μπαίνει σ’ αυτή από ένα παραπόρτι και φέρνει στους μνηστήρες από δώδεκα κράνη, ασπίδες και κοντάρια. Όταν επιχειρεί να το ξανακάνει, ο Εύμαιος και ο Φιλοίτιος τον συλλαμβάνουν και τον κρεμούν ζωντανό από μια κολόνα. Όταν επιστρέφουν στην αίθουσα γίνεται η τελική πράξη της μνηστηροφονίας. Η Αθηνά με τη μορφή του Μέντορα ενθαρρύνει τον Οδυσσέα, ενώ παράλληλα φροντίζει να “ξεστρατίζουν” τα βέλη των μνηστήρων. Έτσι, σκοτώνονται από τον Οδυσσέα και τους άλλους ο Δημοπτόλεμος, ο Ευρυάδης, ο Πείσανδρος και ο Έλατος. Οι μνηστήρες αντεπιτίθενται και τραυματίζουν τον Τηλέμαχο και τον Εύμαιο, όχι όμως σοβαρά. Ακολούθως πέφτουν νεκροί ο Ευρυδάμαντας, ο Πόλυβος, ο Αμφιμέδοντας, ο Κτήσιππος, ο Αγέλαος και ο Λεώκριτος. Η Αθηνά τρελαίνει τους μνηστήρες που είχαν απομείνει και σαλεμένοι τρέχουν πέρα δώθε μέσα στην αίθουσα. Όλοι έπεσαν νεκροί. Ο Λεώδης, που ήταν μάντης εκλιπαρεί τον Οδυσσέα να μην τον σκοτώσει. Δεν πείραξε ποτέ γυναίκα του παλατιού και συμβούλευε τους φίλους του να μην ανομούν.

Ο Οδυσσέας όμως ήταν αμείλικτος: “Σαν μάντης, ποιος ξέρει πόσες φορές παρακάλεσες τους θεούς να μην γυρίσω για να παντρευτείς τη γυναίκα μου”, του απάντησε. Ο Λεώδης αποκεφαλίστηκε από τον Οδυσσέα. Οι μόνοι που γλίτωσαν ήταν ο αοιδός Φήμιος, γιατί ο Τηλέμαχος είπε ότι τραγουδούσε χωρίς τη θέλησή του στους μνηστήρες και ο κήρυκας Μέδοντας, γιατί πάλι ο Τηλέμαχος διαβεβαίωσε ότι πάντα συμπαθούσε την οικογένεια του Οδυσσέα.

Ο Οδυσσέας τους στέλνει έξω από την αίθουσα, στην αυλή, κι εκείνοι τρέμοντας κάθονται στον βωμό του Δία, μην μπορώντας να πιστέψουν ότι γλίτωσαν.

Ακολούθως, ο Οδυσσέας καλεί την Ευρύκλεια να του υποδείξει ποιες υπηρέτριες παρασπόνδησαν. Εκείνη του υποδεικνύει τις 12 από τις 50 συνολικά υπηρέτριες που έκαναν πλάτες στους μνηστήρες και αναίσχυντες πράξεις. Οι 12 υπηρέτριες έρχονται μπροστά του κλαίγοντας. Ο Οδυσσέας τις διατάζει να βοηθήσουν τον Τηλέμαχο και τους βοσκούς στη μεταφορά των νεκρών μνηστήρων έξω από την αίθουσα και να την καθαρίσουν από τα αίματα και τα φαγητά. Ακολουθεί η τιμωρία τους. Ο Τηλέμαχος κρεμά και τις 12 από ένα σχοινί, τη μία δίπλα στην άλλη. Το σχοινί ήταν τεντωμένο ψηλά, για να μην φτάνουν τα πόδια τους στο έδαφος. Τέλος, ο Τηλέμαχος με τους βοσκούς ξεκρεμούν τον Μελάνθιο από την κολόνα. Του κόβουν μύτη, αυτιά, χέρια και πόδια και του ξεριζώνουν τα γεννητικά όργανα, τα οποία πετούν στα σκυλιά… Η Ευρύκλεια φέρνει στον Οδυσσέα φωτιά και θειάφι, για να καθαρίσει την αίθουσα και την αυλή από το μίασμα των φόνων. Έρχονται έπειτα και οι πιστές υπηρέτριες, με δάδες στα χέρια, καθώς είχε νυχτώσει. Με δάκρυα χαράς πηγαίνουν στον Οδυσσέα. Κι αυτός όμως, καθώς τις αναγνωρίζει μία προς μία, βάζει τα κλάματα.

Σύμφωνα με τον αείμνηστο Ιωάννη Κακριδή, η εκδίκηση του Οδυσσέα είναι φοβερή, αλλά δίκαιη. Ο Όμηρος έχει φροντίσει προηγουμένως να προσδώσει πολύ κακό χαρακτήρα στους μνηστήρες, που ανομούσαν στο παλάτι του Οδυσσέα. Ο Θεόπομπος, ποιητής της παλαιάς κωμωδίας, στην “Πηνελόπη” παρουσίαζε την προσπάθεια των μνηστήρων να τεντώσουν το τόξο. Το έργο όμως δεν σώζεται και δεν γνωρίζουμε την εξέλιξη που έδινε.

Τέλος ο Παυσανίας (9,4,2) ανέφερε ότι στις Πλαταιές, στον ναό της Αρείας Αθηνάς υπήρχε ένας πίνακας του Πολύγνωτου που απεικόνιζε τον Οδυσσέα ανάμεσα στους νεκρούς μνηστήρες.

Πηγή