Μια υποδοχή πρωτοφανούς έντασης επιφύλαξε το κοινό του Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας στην πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ «NAZA». Η ταινία διάρκειας 80 λεπτών, η οποία καταγράφει τη συστηματική αξιοποίηση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης από τις ένοπλες δυνάμεις του Ισραήλ για την εξόντωση Παλαιστινίων στη Λωρίδα της Γάζας, καταχειροκροτήθηκε και επευφημήθηκε όρθιο για 25 ολόκληρα λεπτά.
Το ντοκιμαντέρ αποτελεί καρπό πολυετούς και επισταμένης δημοσιογραφικής έρευνας. Σκηνοθετήθηκε από τους Ισραηλινούς κινηματογραφιστές Γιουβάλ Άμπραχαμ και Ρέιτσελ Τσορ, οι οποίοι τιμήθηκαν με το βραβείο Όσκαρ το 2025 για την ταινία «No Other Land» —ένα ντοκιμαντέρ με θέμα τις βιαιότητες των Ισραηλινών εποίκων στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, το οποίο είχαν συνσκηνοθετήσει μαζί με τους Παλαιστίνιους δημιουργούς Μπασέλ Αντρά και Χαμντάν Μπαλά.
Η δομή της έρευνας και η μεθοδολογία των γυρισμάτων
Η παραγωγή του «NAZA» υπήρξε αποτέλεσμα εξονυχιστικής έρευνας που διήρκεσε σχεδόν τρία χρόνια. Το φιλμ στηρίζεται αποκλειστικά σε αποκαλυπτικές μαρτυρίες Ισραηλινών στρατιωτικών και στελεχών των μυστικών υπηρεσιών, οι οποίοι δέχθηκαν να μιλήσουν αποκλειστικά υπό τον όρο της πλήρους ανωνυμίας. Για την προστασία τους, τόσο τα πρόσωπα όσο και οι φωνές τους υπέστησαν ψηφιακή επεξεργασία, ενώ οι συνεντεύξεις κινηματογραφήθηκαν κατά τη διάρκεια της νύχτας σε ταράτσες κτιρίων στο Τελ Αβίβ.
Ο τίτλος της ταινίας προέρχεται από έναν εσωτερικό ευφημισμό που χρησιμοποιούν οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες για να προσδιορίσουν τον προϋπολογιζόμενο αριθμό αμάχων που αναμένεται να χάσουν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια μιας συγκεκριμένης αεροπορικής επιδρομής.
Ο σκηνοθέτης Γιουβάλ Άμπραχαμ, μιλώντας στο πρακτορείο ειδήσεων AFP, εξήγησε τη βασική επιδίωξη του εγχειρήματος:
«Αφήνουμε τους στρατιώτες και τους αξιωματικούς να μιλήσουν για ό,τι έκαναν. Ο στόχος ήταν πολύ απλός: θέλαμε να ακούσουμε, με όσο το δυνατόν περισσότερες λεπτομέρειες, πώς ήταν τα συστήματα δολοφονιών στη Γάζα, πώς λειτουργούσαν».
Το σύστημα «Lavender» και η ψηφιοποίηση του πολέμου
Οι συνεντευξιαζόμενοι αναλύουν τη λειτουργία ενός εξελιγμένου συστήματος υποβοηθούμενης από τεχνητή νοημοσύνη στοχοποίησης, γνωστού με την κωδική ονομασία «Lavender». Το εν λόγω σύστημα σάρωνα και ανέλυε συνεχώς το τηλεπικοινωνιακό δίκτυο της Γάζας —παρακολουθώντας τηλεφωνικές κλήσεις, γεωγραφικές μετακινήσεις και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις— προκειμένου να εντοπίζει και να υποδεικνύει υποψήφιους στόχους.
Οι μαρτυρίες των πρώην στελεχών περιγράφουν μια αυτοματοποιημένη διαδικασία βιομηχανικής κλίμακας, απαλλαγμένη από ανθρώπινα συναισθήματα. Χαρακτηριστικά, ένας από τους συμμετέχοντες στην ταινία σημειώνει:
«Γινόταν σε μαζική κλίμακα, σαν εργοστάσιο».
Ένας άλλος στρατιωτικός, επιφορτισμένος με τη διαδικασία εντοπισμού και επιβεβαίωσης των στόχων, περιγράφει την αποστασιοποίηση που προκαλεί η τεχνολογία, αναφέροντας ότι η όλη διαδικασία μοιάζει:
«…σαν βιντεοπαιχνίδι, γιατί όλα γίνονται εξ αποστάσεως [και είναι] τρελά διασκεδαστική».
Παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου και η γνώση για τα θύματα
Πέρα από την τεχνολογική πτυχή, το ντοκιμαντέρ εστιάζει στην ολοκληρωτική καταστροφή κατοικιών αμάχων, τις κατάφωρες παραβιάσεις του ανθρωπιστικού δικαίου και την επικράτηση μιας γενικευμένης ατμόσφαιρας μίσους απέναντι στον παλαιστινιακό πληθυσμό. Οι στρατιωτικές πηγές καθιστούν σαφές ότι η ηγεσία και τα στελέχη γνώριζαν απόλυτα τις συνέπειες των χτυπημάτων:
«Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί αυτό που γνώριζαν οι υπάλληλοι των μυστικών υπηρεσιών. Είδαν με τα ίδια τους τα μάτια και άκουσαν με τα ίδια τους τα αυτιά ότι τα σπίτια που “ενοχοποιούσαν” ήταν γεμάτα με οικογένειες».
Σε κοινό τους άρθρο στο περιοδικό +972, οι δύο σκηνοθέτες, Γιουβάλ Άμπραχαμ και Ρέιτσελ Τσορ, υπογραμμίζουν το κεντρικό συμπέρασμα της έρευνας, τονίζοντας ότι ο θάνατος των Παλαιστινίων αμάχων στη Γάζα:
«…δεν ήταν ένα “τραγικό παραπροϊόν” ενός πολέμου κατά της Χαμάς… αλλά μια προμελετημένη, υπολογισμένη και σκόπιμη πράξη».
Εκκλήσεις για διεθνή δράση και υποδοχή από τους κριτικούς
Ο Άμπραχαμ απηύθυνε αυστηρή έκκληση προς τη διεθνή κοινότητα και τις δυτικές κυβερνήσεις, ζητώντας την άμεση διακοπή της υποστήριξης προς το Ισραήλ και την επιβολή κυρώσεων, δηλώνοντας:
«Εμείς που βρισκόμαστε μέσα στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη και προσπαθούμε να αγωνιστούμε για αλλαγή το χρειαζόμαστε αυτό. Με την άρνησή σας να δράσετε, αποδυναμώνετε τους ανθρώπους εκεί μέσα που υποστηρίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και μια πολιτική λύση».
Η ταινία προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις στον διεθνή ειδικό Τύπο. Το βρετανικό περιοδικό Screen International χαρακτήρισε το φιλμ ως «επείγον, χτύπημα στο στομάχι», ενώ το The Hollywood Reporter σημείωσε ότι η προβολή προκάλεσε:
«…οργή… αλλά και αίσθημα ταπείνωσης. Και σίγουρα βαθιά αηδία για το σημερινό ισραηλινό καθεστώς».
Το πλαίσιο της παραγωγής και η κατάσταση στη Γάζα
Πίσω από την παραγωγή του «NAZA» βρίσκεται ο Βρετανός παραγωγός Τζιμ Γουίλσον σε συνεργασία με την εφημερίδα The Guardian, ενώ τη θέση του εκτελεστικού παραγωγού κατέχει ο Τζόναθαν Γκλέιζερ. Πρόκειται για τη δημιουργική ομάδα που υπέγραψε την ταινία «The Zone of Interest», η οποία απέσπασε το Όσκαρ Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας Μεγάλου Μήκους το 2024.
Το «NAZA» αποτελεί τη μοναδική ταινία τεκμηρίωσης που περιλαμβάνεται στο διαγωνιστικό τμήμα του φετινού Φεστιβάλ Βενετίας. Ακολουθεί την περσινή επιτυχία του ντοκιμαντέρ «The Voice of Hind Rajab», το οποίο είχε αποσπάσει χειροκρότημα 23 λεπτών και το δεύτερο βραβείο του φεστιβάλ.
Η πρεμιέρα πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η πρόσβαση ξένων δημοσιογράφων στη Γάζα παραμένει απαγορευμένη, με ελάχιστες εξαιρέσεις αυστηρά ελεγχόμενων αποστολών υπό την επίβλεψη του ισραηλινού στρατού. Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Υγείας της Γάζας, οι πολεμικές επιχειρήσεις από τον Οκτώβριο του 2023 έχουν στοιχίσει τη ζωή σε περίπου 73.500 Παλαιστινίους και έχουν προκαλέσει τον τραυματισμό 174.500 ανθρώπων.
