Σε έναν λοφίσκο πάνω από την κοιλάδα του Νέστου, εκεί όπου η ορεινή Δράμα απλώνεται κατάφυτη, με μια παρθένα φυσική ομορφιά που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη, ένα πέτρινο μνημείο στέκει σιωπηλό. Πρόκειται για έναν οβελίσκο που δεν τραβά εύκολα την προσοχή του περαστικού. Χάνεται μέσα στο τοπίο, σχεδόν ενσωματώνεται με τη γη και τα βουνά που τον περιβάλλουν. Όμως η παρουσία του δεν είναι τυχαία. Κάθε πλευρά του κουβαλά μια ιστορία που συνδέει την επιστήμη, την τεχνική πρόοδο και την ανθρώπινη μοίρα, σε μία από τις πιο κρίσιμες περιόδους της νεότερης Ελλάδας.
Πρόκειται για ένα μνημείο, αφιερωμένο σε έναν άνθρωπο, που εργάστηκε στις αρχές του περασμένου αιώνα αθόρυβα αλλά καθοριστικά για την ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής της Δράμας, τον Αλέξανδρο Νικολάου Μαυροκορδάτο.
Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος υπήρξε μια ιδιαίτερη μορφή της ελληνικής επιστημονικής ιστορίας. Γεννημένος το 1862, πιθανότατα στην Κωνσταντινούπολη, σε οικογένεια με ισχυρή διπλωματική παρουσία, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον υψηλής παιδείας και ευρωπαϊκής επιρροής. Σπούδασε στρατιωτικός μηχανικός σε κορυφαίες σχολές της Ευρώπης και επέστρεψε στην Ελλάδα το 1880. Η εκπαίδευσή του και η γαλλομάθειά του τον κατέστησαν πολύτιμο για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, το οποίο τότε επιχειρούσε να οργανώσει τις τεχνικές και στρατιωτικές του δομές.
Υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός του πεζικού και σύντομα ανέλαβε διδακτικό έργο στη Σχολή Υπαξιωματικών της Κέρκυρας, όπου δίδαξε -μεταξύ άλλων- και χαρτογραφία. Εκεί, δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία, αλλά συγκρότησε ομάδα αξιωματικών και δημιούργησε ένα εκτενές εγχειρίδιο στρατιωτικής τοπογραφίας 800 σελίδων, έργο που θεωρείται από τα πρώτα συστηματικά επιστημονικά συγγράμματα του είδους στην Ελλάδα.
Οβελίσκος Μαυροκορδάτου
Οβελίσκος Μαυροκορδάτου
Η πρώτη ελληνική χαρτογράφηση της Θεσσαλίας
Το σημαντικότερο, όμως, έργο του ήταν η πρώτη συστηματική, αμιγώς ελληνική χαρτογράφηση της Θεσσαλίας. Μέχρι τότε, η αποτύπωση του ελληνικού χώρου βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε ξένες αποστολές. Ο Μαυροκορδάτος, μαζί με μια ομάδα δέκα ανθυπολοχαγών που είχε εκπαιδεύσει, προχώρησε σε μια πρωτοφανή για τα ελληνικά δεδομένα εργασία. Χαρτογράφησε την περιοχή Φαρσάλων-Δομοκού (1888-1889), η οποία τυπώθηκε στην Αθήνα και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την ελληνική τοπογραφία.
Όπως έχει αναδείξει, μέσα από συστηματική και πολυετή έρευνα, ο ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ και κορυφαίος ερευνητής της ιστορίας της χαρτογραφίας Ευάγγελος Λιβιεράτος, το έργο του Μαυροκορδάτου δεν ήταν απλώς τεχνικό επίτευγμα. Αποτελούσε τη θεμελίωση μιας αυτόνομης ελληνικής χαρτογραφικής σχολής, ικανής να υποστηρίξει τόσο την διοίκηση όσο και τη στρατιωτική οργάνωση του κράτους.
Η σημασία του έργου του φάνηκε λίγα χρόνια αργότερα, όταν οι χάρτες αυτοί χρησιμοποιήθηκαν στους Βαλκανικούς Πολέμους, συμβάλλοντας καθοριστικά στον επιχειρησιακό σχεδιασμό του Ελληνικού Στρατού.
Η μετάβαση στη Δράμα, το σιδηροδρομικό έργο, ο πρόωρος θάνατος
Το 1893, ο Μαυροκορδάτος αποχώρησε μάλλον πικραμένος από το στράτευμα και εντάχθηκε στη γαλλοβελγική κοινοπραξία Jonction Salonique Constantinople (JSC), που κατασκεύαζε την σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης – Αλεξανδρούπολης.
Η εμπειρία του ως μηχανικού και η γαλλική του παιδεία τον έφεραν σε κρίσιμο ρόλο στην πιο δύσκολη γεωγραφικά περιοχή του έργου, στο τμήμα Δράμας – Ξάνθης, με επίκεντρο το Παρανέστι. Εκεί, εργάστηκε ως επικεφαλής μηχανικός, χαράσσοντας την σιδηροδρομική γραμμή μέσα σε ένα από τα πιο απαιτητικά φυσικά περιβάλλοντα της Βαλκανικής.
Το 1895, σε ηλικία μόλις 33 ετών, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος πέθανε αιφνίδια, ενώ βρισκόταν στην περιοχή. Η αιτία του θανάτου παραμένει ασαφής, με τις ιστορικές αναφορές να συγκλίνουν σε μια ταχύτατη ασθένεια -πιθανότατα τύφο, που εκείνη την εποχή ήταν συχνός στα εργοτάξια.
Η σορός του μεταφέρθηκε στην Καβάλα, όπου και ενταφιάστηκε με τιμές, στον περίβολο του νεοανεγερθέντα τότε ιερού ναού Τιμίου Προδρόμου. Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ερευνητής τοπικής ιστορίας Κώστας Παπακοσμάς, «στην Καβάλα υπήρχε την εποχή εκείνη μια ισχυρή και δυναμική ελληνορθόδοξη κοινότητα και ένας νέος ορθόδοξος ναός. Επιλέχθηκε προφανώς η Καβάλα για την ταφή του και λόγω των στενών επαφών που διατηρούσε ο πατέρας του Μαυροκορδάτου, Νικόλαος (λόγω της πρεσβευτικής του ιδιότητας), με την ελληνική κοινότητα. Μάλιστα, οι εφημερίδες της εποχής ανέφεραν πως ο μεγάλος πατριώτης ποιητής της Καβάλας, Ιωάννης Κωνσταντινίδης, είχε εκφωνήσει θερμό επικήδειο λόγο για τον άτυχο νέο, που πέθανε τόσο πρόωρα».
Στον περίβολο του σημερινού μητροπολιτικού ναού Τιμίου Προδρόμου σώζεται ακόμα μια περίτεχνη μαρμάρινη στήλη, δωρεά της οικογένειας του, με την χαρακτηριστική επιγραφή: «ΤΗι ΟΘΡΟΔΟΞΩι ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΙ ΚΑΒΑΛΛΑΣ ΕΙΣ ΑΝΑΜΝΗΣΙΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Ν. ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΥ, ΑΠΟΘΑΝΟΝΤΟΣ ΕΝ ΒΟΥΚΙΟΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΤΗι 7Η ΜΑÏΟΥ 1895, ΑΝΑΠΑΥΘΕΝΤΟΣ ΕΝΤΑΥΘΑ, Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΑΥΤΟΥ ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΣΑ».
Οβελίσκος Μαυροκορδάτος
Ο πέτρινος οβελίσκος στο Παρανέστι
Μετά τον θάνατό του, η σύζυγός του Ραλλού, από την ιστορική οικογένεια Μουρούζη, προχώρησε στην ανέγερση ενός οβελίσκου ακριβώς στο σημείο όπου εργαζόταν, όταν έφυγε από τη ζωή. Ο οβελίσκος αυτός, ύψους περίπου τεσσάρων μέτρων, τοποθετήθηκε πάνω σε λόφο με πανοραμική θέα προς τη σιδηροδρομική γραμμή και την κοιλάδα του Νέστου. Παρά τη μνημειακή του διάσταση, παρέμεινε για δεκαετίες σχεδόν άγνωστος στο ευρύ κοινό.
Σήμερα, στη μία πλευρά του οβελίσκου έχει τοποθετηθεί μια ενημερωτική πινακίδα που επιχειρεί να αποδώσει συνοπτικά την ιστορία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και να αποκαταστήσει την μνήμη του στον δημόσιο χώρο. Η πινακίδα φέρει τη φωτογραφία του, ένα μικρό βιογραφικό και δυο γραμμικούς κώδικες (QR) με πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του.
Η σημασία του μνημείου επιβεβαιώνεται και από μια γαλλική πηγή του 1898, όπου ο εκδότης Saadi Levy, ταξιδεύοντας με τρένο, περιγράφει τον οβελίσκο ως «μαυσωλείο» του Μαυροκορδάτου και αναφέρεται με σεβασμό στον νεαρό μηχανικό που «επιθυμούσε να ενταφιαστεί στα πεδία της τιμής».
Μνήμα Μαυροκορδάτου
Η σημερινή εικόνα και οι προσπάθειες ανάδειξης
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει κάποιες προσπάθειες από τον Δήμο Παρανεστίου για την ανάδειξη του χώρου. Ο περιβάλλων χώρος έχει καθαριστεί από την βλάστηση, ενώ η πρόσβαση και η αναγνωρισιμότητα του μνημείου βελτιώνονται σταδιακά.
Όπως σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Παρανεστίου Αναστάσιος Καγιάογλου, «ο οβελίσκος του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου αποτελεί ένα μνημείο με ιδιαίτερη ιστορική και συμβολική αξία για την περιοχή μας. Τα τελευταία χρόνια έχουμε προχωρήσει σε παρεμβάσεις για τον εξωραϊσμό του περιβάλλοντα χώρου, ώστε να αναδειχθεί και να γίνει πιο προσβάσιμος στους επισκέπτες. Στόχος μας είναι να ενταχθεί σε μια ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης της τοπικής ιστορίας και να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τον τόπο μας».
Ο οβελίσκος στο Παρανέστι δεν είναι σήμερα ένα απλό μνημείο του παρελθόντος. Είναι ένα σημείο όπου τέμνονται η επιστήμη, η ιστορία και η ανθρώπινη μοίρα. Η ζωή του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, όπως αναδεικνύεται μέσα από την ιστορική έρευνα και τεκμηρίωση του καθηγητή Ευάγγελου Λιβιεράτου, δείχνει ότι πίσω από τις «αόρατες» γραμμές των χαρτών και των σιδηροδρόμων κρύβονται άνθρωποι που διαμόρφωσαν την εικόνα της χώρας.
Στο ήσυχο αυτό ύψωμα του δήμου Παρανεστίου, λίγα χιλιόμετρα από το μικρό χωριό που φέρει το όνομα «Μαυροκορδάτο», μέσα στην καρδιά της πανέμορφης και κατάφυτης ορεινής Δράμας, ο πέτρινος οβελίσκος συνεχίζει να στέκει, όχι μόνο ως ένδειξη μνήμης, αλλά και ως υπενθύμιση πως η ιστορία συχνά υπάρχει εκεί όπου δεν την περιμένεις. Αρκεί κάποιος να σταματήσει για λίγο για να την ανακαλύψει.
Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ
