Η φωνή της Μαρίας Φαραντούρη δεν ανήκει απλώς στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, ανήκει στη συλλογική μνήμη μιας ολόκληρης εποχής. Μια φωνή που εδώ και δεκαετίες συνομιλεί με τη μεγάλη ποίηση, την πολιτική συνείδηση και την ανθρώπινη ευαισθησία, χωρίς ποτέ να χάνει τη βαθιά της αλήθεια.
Από τον Μίκη Θεοδωράκη μέχρι τις πιο σύγχρονες και απρόσμενες μουσικές διαδρομές, η Μαρία Φαραντούρη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το τραγούδι όχι ως ερμηνεία, αλλά ως πράξη μνήμης και ουσίας.
Στις 19 Ιουνίου, στο Ηρώδειο, συναντά τη Λένα Πλάτωνος σε μια ιδιαίτερη μουσική σύμπραξη αφιερωμένη στις «Ποιήτριες του αρχαίου κόσμου». Μέσα από τα σωζόμενα σπαράγματα γυναικείων φωνών της αρχαιότητας, η παράσταση επιχειρεί να φέρει στο παρόν λέξεις και συναισθήματα που παρέμειναν για αιώνες στη σκιά.
«Πρόκειται για γυναικεία ποίηση της ελληνικής αρχαιότητας που σιώπησε κάτω από το βάρος της ανδρικής ποίησης, αλλά εκφράζει με τρόπο συγκλονιστικά σύγχρονο σκέψεις και αιτήματα που αφορούν και τη δική μας εποχή», λέει η Μαρία Φαραντούρη.
Η ίδια βλέπει στις αρχαίες ποιήτριες όχι μακρινές μορφές ενός παρελθόντος, αλλά γυναίκες που εξακολουθούν να μιλούν για όσα παραμένουν ανοιχτά και επώδυνα: τον πόλεμο, την απώλεια, την ανάγκη για ισότητα, τη δύναμη της συνύπαρξης.
«Ο πόλεμος εξακολουθεί να διαλύει κοινωνίες και ανθρώπους. Το αντίβαρο είναι πάντα η φιλία, η ειρήνη και η δυνατότητα των ανθρώπων να αγαπούν και να δημιουργούν ελεύθερα», σημειώνει.
Για τη Φαραντούρη, τα σπαράγματα αυτής της λυρικής ποίησης μοιάζουν με φωνές που ζητούν να ακουστούν ξανά. «Οι ποιήτριες αυτές έζησαν μέσα στη σιωπή. Η κοινωνία δεν τις άφηνε να φανούν. Όταν βρήκαμε αυτά τα κείμενα, αισθανθήκαμε πως πρέπει να τις φέρουμε ξανά στην επιφάνεια και να πούμε “όχι άλλη σιωπή”».
Η συνάντησή της με τον ιδιαίτερο μουσικό κόσμο της Λένας Πλάτωνος έρχεται σχεδόν οργανικά. Η ηλεκτρονική γραφή της Πλάτωνος, βαθιά ποιητική και υπαινικτική, συναντά τη διαχρονική ερμηνευτική δύναμη της Φαραντούρη σε μια παράσταση όπου ο αρχαίος λόγος αποκτά σύγχρονη ανάσα.
«Η Πλάτωνος δεν είναι μόνο εκπρόσωπος της ηλεκτρονικής μουσικής. Το έργο της έχει βαθιά κλασικότητα και έντονη σχέση με την παράδοση. Θαύμαζα πάντα τον ιδιαίτερο ήχο της και χαίρομαι που τον συναντώ ξανά επί σκηνής», λέει η σπουδαία ερμηνεύτρια.
Λίγο πριν το Ηρώδειο κλείσει προσωρινά για εργασίες, αυτή η μουσική συνάντηση αποκτά έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Όχι ως αποχαιρετισμός, αλλά ως υπενθύμιση ότι η τέχνη που γεννιέται από την αλήθεια δεν χάνεται ποτέ στον χρόνο. «Πίστευα πάντα ότι πρέπει να τραγουδάμε για να αφυπνίζουμε και όχι για να κοιμίζουμε. Το τραγούδι οφείλει να κρατά τη μνήμη ζωντανή».
Μαρία Φαραντούρη
Σε αυτή τη σύμπραξη με τη Λένα Πλάτωνος αισθάνεστε ότι ερμηνεύετε αρχαίες φωνές ή σύγχρονες γυναικείες εμπειρίες που απλώς έρχονται από πολύ μακριά;
Και τα δύο. Αναντίρρητα πρόκειται για γυναικεία ποίηση της ελληνικής αρχαιότητας -γραφή που κράτησε χαμηλούς τόνους στην εποχή της για ευνόητους λόγους και στη συνέχεια σιώπησε έως ότου σχεδόν εξαφανίστηκε κάτω από το βάρος της κύριας ανδρικής ποίησης- αλλά, ταυτοχρόνως και ίσως όχι αναπάντεχα, εκφράζει σκέψεις, προβληματισμούς, αλλά και συναισθήματα και αιτήματα των δικών μας καιρών – προφανώς επειδή ο χειρισμός της γυναίκας από την πατριαρχία συνεχίζεται με διάφορους τρόπους.
Μαρία Φαραντούρη – Λένα Πλάτωνος
Οι «Ποιήτριες του αρχαίου κόσμου» μιλούν για τον έρωτα, τη φιλία, τον πόλεμο, την απώλεια, την ισότητα. Ποιο από αυτά τα θέματα νιώθετε σήμερα πιο επείγον και ζωντανό πάνω στη σκηνή;
Ο πόλεμος με τα επακόλουθά του σαφώς πλήττουν βαθύτατα τη σύγχρονη παγκόσμια κοινωνία, όπως έπλητταν και την αρχαία, δημιουργώντας δούλους, πρόσφυγες, μετανάστες, διαλύοντας λαούς και πολιτισμούς. Έτσι το αντίβαρο είναι πάντα η φιλία, η ειρηνική συνύπαρξη, ώστε να ανθίσει ο έρωτας επάνω σε μία ισότιμη βάση που δέχεται και τα δύο φύλα ελεύθερα να δημιουργήσουν και να απολαύσουν εξίσου.
Η φωνή σας έχει συνδεθεί με τη μεγάλη ποίηση. Τι διαφορετικό απαιτούν από εσάς τα «σπαράγματα» της αρχαίας λυρικής ποίησης, όπου πολλές φορές η σιωπή είναι εξίσου σημαντική με τον λόγο;
Η ποίηση αυτών των ποιητριών συνδέεται με τις ανάγκες τους, που είναι και σημερινές αλλά σε διαφορετικό πλαίσιο.Μιλούν για τη σχέση τους με τη φύση, την ανάγκη του έρωτα, της ειρήνης, της ισότητας των φύλων. Οι ποιήτριες μπήκαν στη σιωπή και στη λήθη λόγω της κοινωνίας που ζούσαν, ήταν φιμωμένες, τα γραπτά τους δεν παρουσιάζονταν, κυριολεκτικά ζούσαν στον γυναικωνίτη. Η πατριαρχία δεν τις άφηνε να φανούν. Γι’ αυτό όταν βρήκαμε αυτά τα σπαράγματα, ο φιλόλογος Θάνος Τσακνάκης, η Λένα κι εγώ αισθανθήκαμεότι πρέπει να τις φέρουμε στην επιφάνεια, να τις βγάλουμε από τη λήθη και να φωνάξουμε «όχι άλλη σιωπή!».
Μαρία Φαραντούρη – Λένα Πλάτωνος
Πώς συναντιέται η δική σας ερμηνευτική διαδρομή με τον ηλεκτρονικό και τόσο ιδιαίτερο μουσικό κόσμο της Λένας Πλάτωνος;
Δεν είναι η πρώτη φορά που «ξεφεύγω» από το κλασικό μου ρεπερτόριο, εννοώντας τα έργα του Θεοδωράκη και του Χατζιδάκι. Από νωρίς ασχολήθηκα με worldmusic, λ.χ. Τα τραγούδια Διαμαρτυρίας από όλο τον Κόσμο (1977), μετά με τα τραγούδια του Brecht σε μουσική Kurt Weill και Hanns Eisler, στη συνέχεια με τα τραγούδια του Livaneliκαι λίγο αργότερα του LucioDalla, του GeorgeGershwinκαι πιο πρόσφατα συνεργάστηκα με τον ζωντανό θρύλο της τζαζ, τον CharlesLloyd. Επίσης, έναν μόλις χρόνο πριν από την πρώτη συνεργασία μου με τη Λένα,το 2000, στο άλμπουμ Τρίτη Πόρτα, σε στίχους του Θόδωρου Ποάλα, πειραματίστηκα ακόμη και στο γνωστό μου ρεπερτόριο, αυτό του Θεοδωράκη, με τον Γερμανό μουσικό της ροκRainerKirchmann, ο οποίος διασκεύασε το έργο του Μίκη Ο Ήλιος και ο Χρόνος σε ροκ εκτέλεση και με τη συνδρομή ηλεκτρονικών ήχων. Από την άλλη πλευρά, η Πλάτωνος δεν είναι αποκλειστικά και μόνο εκπρόσωπος της ηλεκτρονικής μουσικής, το έργο της έχει βαθιά κλασικότητα αλλά και επιρροές από την παράδοσή μας. Θέλω να πω ότι δεν είναι η πρώτη φορά που τραγουδώ «κάτι διαφορετικό» -απλώς δεν είναι ευρέως γνωστό ότι το έχω ήδη κάνει εδώ και πολλά χρόνια. Θαύμαζα πάντα τον ιδιαίτερο ήχο της Λένας και με πολλή χαρά ερμηνεύω και πάλι έργα της.
Καθώς το Ηρώδειο ετοιμάζεται να κλείσει για τρία χρόνια, νιώθετε ότι αυτή η συνάντησή σας με τη Λένα Πλάτωνος αποκτά έναν ιδιαίτερο, σχεδόν αποχαιρετιστήριο χαρακτήρα;
Ιδιαίτερο χαρακτήρα ναι, διότι είναι και η συναυλία αυτή ιδιαίτερη και ξεχωριστή. Αποχαιρετιστήριο χαρακτήρα, όμως, όχι. Το Ηρώδειο αποτελεί μεν ένα εμβληματικό τοπόσημο της Αθήνας, αλλά ολόκληρη η Ελλάδα είναι γεμάτη από εμβληματικά τοπόσημα.
Στο έργο «Μοίρες» επανέρχεται η ιδέα της αθανασίας της ψυχής. Πιστεύετε ότι η μουσική και η ανθρώπινη φωνή μπορούν τελικά να νικήσουν τη λήθη;
Στις «Μοίρες» ο Θάνος Τσακνάκης συμπυκνώνει ποιητικά την πλατωνική ιδέα περί αθανασίας της ψυχής, όπως αυτή εκφράζεται στον επινοημένο από τον αρχαίο φιλόσοφο Μύθο του Ηρός. Ο Πλάτων αναφέρεται στο μεταφυσικό ταξίδι της ψυχής συνδέοντάς το με μια τίμια και ηθική ζωή που επιβραβεύεται μετά θάνατον ή μια άτιμη και ανήθικη ζωή που τιμωρείται, αλλά και στις δύο περιπτώσεις η ψυχή επιστρέφει επιλέγοντας μια νέα ζωή. Σ’ αυτήν, λοιπόν, την πραγματική ζωή που βιώνουμε, πάντα πίστευα ότι πρέπει να τραγουδούμε για να αφυπνίζουμε και όχι για να κοιμίζουμε, ότι το τραγούδι μας οφείλει να είναι αυθεντική έκφραση Τέχνης που κρατά τη μνήμη ζωντανή. Οπωσδήποτε υπάρχουν τραγούδια «για να διασκεδάζουμε, να περνάμε την ώρα μας και να ξεχνάμε», αλλά αυτά ανήκουν σε μια άλλη νοοτροπία.
Έπειτα από μια τόσο μεγάλη πορεία, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί βαθιά όταν ανεβαίνετε στη σκηνή για μια νέα μουσική συνάντηση;
Το ίδιο το τραγούδι που τραγουδώ, η μουσική και η ποίηση με την αλήθεια τους, την κλασικότητα ή την πρωτοτυπία τους, αλλά και το κοινό, το ακροατήριο που συνεχίζει και ανταποκρίνεται σ’ αυτό το τραγούδι – αυτά με κινητοποιούν και συνεχίζω, όσο μπορώ, να τραγουδώ.
