Νέα παρέμβαση στη δημόσια συζήτηση γύρω από το «Big Bang» και την αναφορά στον θάνατο του Μάριου Χάκκα
Παρέμβαση υπέρ του Στάθη Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλη έκανε ο συγγραφέας Απόστολος Δοξιάδης, μετά τις αντιδράσεις που προκάλεσε το πραγματολογικό λάθος στο βιβλίο «Big Bang 1970-1973», όπου αναφερόταν λανθασμένα πως ο Μάριος Χάκκας αυτοκτόνησε, ενώ στην πραγματικότητα πέθανε από καρκίνο.
Με μια μακροσκελή ανάρτησή του, ο Απόστολος Δοξιάδης υπερασπίζεται τους δύο συγγραφείς, κάνοντας λόγο για «υπερβολική», «παράλογη» και «αήθη» επίθεση, ενώ τονίζει ότι το λάθος αναγνωρίστηκε άμεσα και συνοδεύτηκε από δημόσια συγγνώμη και διόρθωση.
«Μια μικρή αβλεψία χωρίς κανέναν απολύτως δόλο»
Ο Απόστολος Δοξιάδης επισήμανε ότι σε ένα βιβλίο εκατοντάδων σελίδων είναι πιθανό να υπάρξουν πραγματολογικά λάθη, σημειώνοντας πως τόσο οι συγγραφείς όσο και ο εκδότης παραδέχθηκαν άμεσα την αστοχία.
Μάλιστα, αποκάλυψε πως ούτε ο ίδιος είχε εντοπίσει το συγκεκριμένο λάθος, παρότι είχε διαβάσει το βιβλίο πριν από την έκδοσή του και γνώριζε πολύ καλά τη ζωή και το έργο του Μάριου Χάκκα, τον οποίο – όπως αναφέρει- θαυμάζει και σέβεται βαθιά.
«Γνώριζα πολύ καλά ότι δεν αυτοκτόνησε. Δεν πρόσεξα παρά ταύτα, παρά την προσεκτική μου ανάγνωση 700 σελίδων με πολύ εξαντλητικές σημειώσεις, δεν παρατήρησα και δεν σημείωσα και εγώ αυτό το λάθος», έγραψε χαρακτηριστικά.
Ο Δοξιάδης θέλοντας να δείξει πως το συγκεκριμένο λάθος δεν έγινε με πρόθεση ή δόλο, πρόσθεσε: «Άρα, κατά συνέπεια, είτε είμαστε και εμείς κατά τους εκδότες και τους κληρονόμους του Χάκκα απαράδεκτοι και συκοφάντες είτε απλούστατα κάναμε και εμείς λάθος αβλεψίας, μικρό παράπτωμα αμέλειας, χωρίς κανέναν απολύτως δόλο».
Η αναφορά στους «βασανισμένους δημιουργούς»
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η παράγραφος όπου ο συγγραφέας αναφέρεται στη σχέση της λογοτεχνίας με την αυτοχειρία, υπογραμμίζοντας πως η αναφορά σε αυτοκτονία δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί δυσφημιστική για έναν πνευματικό άνθρωπο.
Όπως σημειώνει: «Η ιστορία της Λογοτεχνίας είναι γεμάτη από μεγάλους δημιουργούς που αυτοκτόνησαν».
Στη συνέχεια παραθέτει ονόματα σπουδαίων προσωπικοτήτων όπως οι Τόμας Τσάτερτον, Βιρτζίνια Γουλφ, Πρίμο Λέβι, Σύλβια Πλαθ, Κώστας Καρυωτάκης, Ναπολέων Λαπαθιώτης και Πηνελόπη Δέλτα, υποστηρίζοντας πως ποτέ η αυτοχειρία δεν μείωσε το έργο ή τη σημασία τους.
Ο Απόστολος Δοξιάδης τονίζει πως ακόμη κι αν το λάθος δεν είχε γίνει από αβλεψία αλλά από λανθασμένη πεποίθηση, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί πράξη δυσφήμισης απέναντι στον Μάριο Χάκκα.
Η κόντρα με τις εκδόσεις Άγρα
Η δημόσια αντιπαράθεση ξεκίνησε μετά την ανακοίνωση των εκδόσεων Άγρα, οι οποίες χαρακτήρισαν το λάθος στο βιβλίο «σοβαρό ατόπημα» και «προσβολή στη μνήμη του δημιουργού και στην ιστορική αλήθεια».
Από την πλευρά του, ο Στάθης Καλύβας έκανε λόγο για «φθόνο και κακοήθεια», υποστηρίζοντας πως το συγκεκριμένο σφάλμα δεν επηρεάζει την ουσία του βιβλίου, ενώ κατηγόρησε τον εκδοτικό οίκο για το ύφος της ανακοίνωσης και την έκταση που πήρε η υπόθεση στα social media.
Υπενθυμίζεται ότι ο Στάθης Καλύβας είχε ήδη παραδεχθεί δημόσια το λάθος, εξηγώντας πως προέκυψε από σύγχυση με άλλο πρόσωπο που αναφερόταν στην ίδια παράγραφο του βιβλίου. Ο ίδιος ανέφερε ότι οι συγγραφείς ζήτησαν άμεσα συγγνώμη, ενώ ο εκδοτικός οίκος προχώρησε σε διορθώσεις στα αντίτυπα και στις επόμενες εκδόσεις του βιβλίου.
Αναλυτικά η ανάρτηση του Απόστολου Δοξιάδη
Νιώθω την ανάγκη να υπερασπιστώ τον Stathis Kalyvas και τη Νατάσα Τριανταφύλλη από την εντελώς υπερβολική στην έντασή της, χώρια από παράλογη, αναίτια, και αναμφίβολα αήθη, επίθεση που δέχονται τις τελευταίες μέρες για ένα πραγματολογικό λάθος στο βιβλίο τους “Big Bang”. Για το οποίο ζήτησαν, από την πρώτη στιγμή που επισημάνθηκε, συγνώμη και το απέδωσαν σε αμέλεια.Για όσες και όσους δεν ξέρουν το θέμα, αν και αμφιβάλλω αν υπάρχει κανείς που παρακολουθεί τα πολιτιστικά, αλλά και τα πολιτικά και τα κουτσομπολίστικα πολιτισμικά στο facebook που να μην ξέρει: σε ένα σημείο ενός βιβλίου άνω των 700 σελίδων για την πολιτιστική ζωή επί δικτατορίας οι δύο συγγραφείς αναφέρουν κάπου ότι ο συγγραφέας Μάριος Χάκκας αυτοκτόνησε. Αυτό είναι προφανώς λάθος (η ίδια η αναφορά στον Χάκκα και το έργο του σε αυτό και σε άλλα σημεία του βιβλίου είναι μονάχα θετική και επαινετική). Έγινε εκ παραδρομής. Ο Μάριος Χάκκας πέθανε από καρκίνο. Το λάθος αυτό έσπευσαν αμέσως, όπως είπα, οι συγγραφείς να αναγνωρίσουν, όταν επισημάνθηκε από τον κληρονόμο των πνευματικών δικαιωμάτων του Χάκκα, ανιψιό του, και τον εκδότη του. Επίσης, οι συγγραφείς ζήτησαν συγνώμη για το λάθος τους και δήλωσαν ότι έγινε από αμέλεια. Την ίδια παραδοχή του λάθους έκανε και ο εκδότης του “Big Bang”, ο οποίος και πρόσθεσε σημείωμα στα υπάρχοντα αντίτυπα και ανέλαβε να το διορθώσει στις επόμενες ανατυπώσεις.Να σημειώσω εδώ παρενθετικά ότι το γεγονός ότι ένας πνευματικός άνθρωπος, ταλαιπωρημένος από δύσκολη ζωή, διώξεις, και μια βασανιστική αρρώστια θα μπορούσε να είχε αυτοκτονήσει μόνο δυσφημιστικό δεν είναι. Η ιστορία της Λογοτεχνίας είναι γεμάτη από μεγάλους δημιουργούς που αυτοκτόνησαν. Αναφέρω σαν πρώτο παράδειγμα τον εμβληματικό της μορφής του ρομαντικού και βασανισμένου ποιητή, Thomas Chatterton, καθώς και τη Virginia Woolf, τον Primo Levi, τον Paul Celan (τον πιο σπαραχτικό και σημαντικό ποιητή του Ολοκαυτώματος), τη Sylvia Plath, τον Arthur Koestler, και βέβαια από τους δικούς μας μεγάλους δημιουργούς, τον Περικλή Γιαννόπουλο, τον Κώστα Καρυωτάκη, τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, τον Ιωάννη Συκουτρή και την Πηνελόπη Δέλτα. Πότε και ποιος λάτρης της Λογοτεχνίας διανοήθηκε ποτέ να αποδώσει κάποιον ψόγο σε αυτούς τους μέγιστους δημιουργούς για το γεγονός ότι αυτοκτόνησαν; Και αν το αναφέρω αυτό, είναι για να σβήσει κάθε υπόνοια ότι, έστω και αν η αναφορά στην αιτία θανάτου του Χάκκα στο “Big Bang” δεν είχε γίνει από αμέλεια ή αβλεψία, αλλά από λανθασμένη πεποίθηση, θα μπορούσε να είχε διάθεση κατηγόριας, πόσο μάλλον δυσφήμισης.Αλλά, βέβαια, ο βασανισμένος, τραγικός στη ζωή και στο θάνατό του, Μάριος Χάκκας, δεν αυτοκτόνησε. Το ξαναλέμε. Γράφτηκε στο βιβλίο εκ παραδρομής. Οι συγγραφείς το παραδέχτηκαν και ζήτησαν συγνώμη. Ο εκδότης το παραδέχτηκε και ζήτησε συγνώμη. Γιατί στην ευχή συνεχίζεται η επίθεση, λες και τίποτε από αυτά δεν συνέβη; Σωστά επισημάνθηκε, αλλά δεν θα μείνω σε αυτό, ότι οι επιθέσεις στον Στάθη Καλύβα έχουν άλλα κίνητρα. Το γεγονός ότι η μορφή του, τα γραπτά του, οι θέσεις του -και βέβαια, επειδή ζούμε στην Ελλάδα, όπου βασιλεύει πάνω από όλα ο φθόνος, η αδιαμφισβήτητη διεθνής φήμη του και το τεράστιο διεθνές κύρος του ως πολιτικού επιστήμονα- είναι που κινούν τη μεγάλη μερίδα όσων συνεχίζουν, χωρίς κανέναν πραγματικό λόγο πια, τώρα να του επιτίθενται για το λάθος για το οποίο ζήτησε συγνώμη.Επειδή ζω στον εκδοτικό χώρο να επισημάνω επιπλέον ότι τέτοια λάθη βρίθουν σε κάθε κείμενο που παραδίδει ένας συγγραφέας στον εκδότη του προς έκδοση. Και όσο πιο μεγάλο είναι το βιβλίο φυσικά τόσο πιο πολλά είναι τα λάθη. Για αυτό και οι εκδότες έχουν επιμελητές. Όχι μόνο για να διορθώνουν μικρά ορθογραφικά λάθη εκ παραδρομής, να βάζουν κατά τους γραμματικούς κανόνες τα κόμματα και τις τελείες, αλλά για να ελέγχουν πραγματολογικά κάθε στοιχείο που αναφέρει ο συγγραφέας. Γιατί ένα μεγάλο κείμενο θα έχει αναγκαστικά πολλές δεκάδες, αν όχι πολλές εκατοντάδες, πραγματολογικά λάθη, που είναι φυσιολογικά στη διαδικασία μιας μεγάλης σύνθεσης. Και όμως, οι εκδότες του Χάκκα επιτίθενται στον Στάθη Καλύβα και όχι στους συναδέλφους τους εκδότες. Ενώ ξέρουν πολύ καλά ότι σε ένα δικό τους τέτοιο βιβλίο για κάθε πραγματολογικό λάθος θα έφταιγαν -στο βαθμό που είναι φταίξιμο- σε μεγάλο βαθμό και οι ίδιοι που δεν το εντόπισαν και δεν το διόρθωσαν. Και κάτι τελευταίο προσωπικό: επειδή ο Στάθης Καλύβας γνωρίζει ότι ξέρω καλά την περίοδο της δικτατορίας, την οποία έζησα ενεργά ως φοιτητής, με παρακάλεσε και εμένα να διαβάσω το χειρόγραφο του “Big Bang”, πριν την έκδοσή του, για να εντοπίσω λάθη. Και το ίδιο ζήτησε και από άλλους ανθρώπους με παρόμοια γνώση, που όλοι μας αναφερόμαστε στις ευχαριστίες στο τέλος του βιβλίου. Του σημείωσα πολλές δεκάδες παρατηρήσεις, γνώμες για κάποιες διατυπώσεις, ότι ήταν άλλες υπερβολικές και άλλες ελλιπείς, και σε αρκετά σημεία του σημείωσα πραγματολογικά λάθη που εντόπισα. Γνώριζα πολύ καλά το έργο του Χάκκα, τον οποίο τιμώ και σέβομαι ως συγγραφέα και ως πνευματική μορφή. Γνώριζα πολύ καλά τη βασανισμένη προσωπική του ιστορία. Είχα βρει σπαραχτικές τις αφηγήσεις των τελευταίων του μηνών, όταν έγραφε βασανισμένος από τον καρκίνο που περνάει, αφηγήσεις που κάποιες αναφέρονται και στο τελευταίο βιβλίο του. Γνώριζα πολύ καλά ότι δεν αυτοκτόνησε. Δεν πρόσεξα παρά ταύτα, παρά την προσεκτική μου ανάγνωση 700 σελίδων με πολύ εξαντλητικές σημειώσεις, δεν παρατήρησα και δεν σημείωσα και εγώ αυτό το λάθος. Όπως δεν το παρατήρησαν και δεν το σημείωσαν και άλλοι αναγνώστες με αντίστοιχη γνώση της εποχής και του πολιτισμού της. Άρα, κατά συνέπεια, είτε είμαστε και εμείς κατά τους εκδότες και τους κληρονόμους του Χάκκα απαράδεκτοι και συκοφάντες είτε απλούστατα κάναμε και εμείς λάθος αβλεψίας, μικρό παράπτωμα αμέλειας, χωρίς κανέναν απολύτως δόλο. Το οποίο, βέβαια, είναι και η αλήθεια και στην περίπτωσή μας και στην περίπτωση του Στάθη Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλη.Ο Στάθης Καλύβας στις πρόσφατες αναρτήσεις του, που κρύβουν βέβαια και υποκινούνται από τον πολύ φυσικό πόνο, και ίσως και την απολύτως κατανοητή οργή του για τη συνεχιζόμενη, άμετρη και απρεπή πια επίθεση, σε μερικά θέματα συνεχίζει γενικεύοντας και βγάζοντας γενικότερα συμπεράσματα για την πολιτισμική μας ζωή και το τι αντιπροσωπεύουν οι επιθέσεις εναντίον του. Ενώ με τις περισσότερες από αυτές τις επισημάνσεις τυχαίνει να συμφωνώ, πιστεύω ότι δεν ανήκουν στον συγκεκριμένο διάλογο, δεν χρειάζονται σε αυτό το στάδιο. Ούτε τον κατηγορώ ούτε τον ψέγω που τις κάνει. Απλώς το θέμα δεν είναι εκεί. Είναι στο ίδιο το γεγονός της κακοήθειας της επίθεσης εναντίον του και της Νατάσας Τριανταφύλλη.Και ένα ακόμα σχόλιο, που δεν μπορώ να μην το κάνω ως άνθρωπος που ζει επί δεκαετίες στον κόσμο της Λογοτεχνίας και του βιβλίου. Χωρίς να γνωρίζω τον άνθρωπο και χωρίς να έχω απολύτως τίποτε κακό να πω για τον χαρακτήρα ή τις προθέσεις του ανιψιού του Μάριου Χάκκα, δεν παύει δυστυχώς εν προκειμένω να αποτελεί άθελά του σίγουρα εκπρόσωπο μιας βαθιάς παθογένειας της πολιτιστικής μας ζωής. Την γενικά διαδεδομένη άποψη ότι οι εξ αίματος ή κατά οποιονδήποτε άλλο θεσμό ορισμένοι κατά νόμον κληρονόμοι τους, αποτελούν δικαιωματικά και την συνέχεια της πνευματικής τους μνήμης, και ότι έχουν σε αυτήν κάποια ιδιαίτερα δικαιώματα. Η αλήθεια είναι ότι έχουν υλικά δικαιώματα, το δίχως άλλο, βάσει του νόμου και καμία αντίρρηση. Αλλά οι δημιουργοί, και ιδιαίτερα οι σπουδαίοι δημιουργοί, όταν πεθαίνουν αφήνουν μόνο πνευματικό και ηθικό συνεχιστή τους το έργο τους. Αυτό ανήκει σε όλους μας. Πάντα. Οι εκδότες και οι κληρονόμοι καρπώνονται τα όποια -δυστυχώς και αδίκως πενιχρά στην περίπτωση του Χάκκα- υλικά δικαιώματα. Αλλά δεν δικαιούνται ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο να εμφανίζονται ως διάπυροι, και ακόμα λιγότερο αυθεντικοί συνεχιστές του πνεύματός τους, από οποιονδήποτε άνθρωπο μετέχει στην πνευματική ζωή και κοινωνεί με το έργο των εκλιπόντων δημιουργών. Ο καθένας μπορεί να εκφράζει τη γνώμη του, και ο καθένας να έχει περισσότερο, λιγότερο ή καθόλου δίκιο σε αυτή τη γνώμη. Αλλά αυθεντίες δεν υπάρχουν ούτε βάσει νόμου ούτε βάσει κάποιας αυτοπροσδιορισμένης τάχα πνευματικής ανωτερότητας μερικών αυτόκλητων υπερασπιστών. Ας τελειώνουμε, λοιπόν, και στο συγκεκριμένο που τόσο έχει βασανίσει τα έργα πολλών δημιουργών μας με το “για το ποιος ήταν και τι έκανε ο Χάκκας έχω το δικαίωμα να μιλώ εγώ και όχι εσείς”. Και επιπλέον, στο συγκεκριμένο θέμα ας τελειώνουμε με την προσβλητική για την πνευματική μας ζωή συνέχεια του υβρεολόγιου και των επιθέσεων κατά των δύο συγγραφέων του “Big Bang”, για αυτό που, το ξαναλέω τελευταία φορά έτσι για να μείνει, διέπραξαν. Μια μικρή αβλεψία, για την οποία ζήτησαν, να πάρει η ευχή, συγνώμη! Τι άλλο έπρεπε να κάνουν, δηλαδή; Να αυτομαστιγωθούν δημόσια; Ή να βγουν στην πλατεία Συντάγματος να αυτοπυρποληθούν;
Πηγή
