Πρόσφατα πήγα να αγοράσω ένα μπλε σακάκι που είχα βάλει στο μάτι πριν μερικές εβδομάδες. Μπήκα στο εμπορικό κέντρο σίγουρη ότι θα το πάρω και θα φύγω μέσα σε πέντε λεπτά. Μόνο που, μόλις έφτασα στο κατάστημα, βρέθηκα μπροστά σε μια στρατιά από μπλε σακάκια. Με ρίγες, χωρίς ρίγες, λίγο πιο μακρύ, λίγο πιο εφαρμοστό, πιο άνετο, πιο casual, λίγο πιο ακριβό αλλά ίσως καλύτερης ποιότητας! Και κάπου εκεί άρχισε η εσωτερική διαπραγμάτευση.
Άρχισα να σκέφτομαι: Ποιο είναι το σωστό; Το πιο ποιοτικό; Να πάρω αυτό που μου αρέσει περισσότερο ή αυτό που είναι πιο πρακτικό; Ποιο με κολακεύει καλύτερα; Και όσο περισσότερο σκεφτόμουν, τόσο πιο δύσκολο γινόταν να αποφασίσω. Στο τέλος στεκόμουν μέσα στο δοκιμαστήριο κρατώντας τρία σχεδόν ίδια σακάκια και κοιτώντας τον εαυτό μου σαν να έπρεπε να λύσω κάποιο υπαρξιακό δίλημμα.
Ακούγεται αστείο όταν μιλάμε για σακάκια. Αλλά στην πραγματικότητα αυτό που βίωνα έχει όνομα στην ψυχολογία και ακούει στο όνομα decision paralysis – η παράλυση της απόφασης. Γιατί πολλές φορές το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν έχουμε επιλογές. Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε πάρα πολλές.
Και όσο ασήμαντο κι αν μοιάζει σε ένα δοκιμαστήριο ρούχων, το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε πολύ μεγαλύτερα ζητήματα της ζωής μας. Συμβαίνει όταν προσπαθούμε να αποφασίσουμε ποια δουλειά να διαλέξουμε. Αν πρέπει να φύγουμε από μια σχέση ή να μείνουμε. Αν θέλουμε παιδιά. Σε ποια πόλη να ζήσουμε. Αν πρέπει να αλλάξουμε καριέρα στα 40. Ακόμη και όταν απλώς στεκόμαστε μπροστά από το Netflix και δεν μπορούμε να διαλέξουμε τι να δούμε.
Η πραγματικότητα δείχνει ότι οι επιλογές μας εξαρτώνται σε τεράστιο βαθμό από την οικονομική κατάσταση, το φύλο, την καταγωγή ή τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες έχουμε γεννηθεί. Θεωρητικά, όμως, μπορούμε να επιλέξουμε σχεδόν τα πάντα: τι θα σπουδάσουμε, πού θα ζήσουμε, τι δουλειά θα κάνουμε (καλά, ξέρω, εξαρτάται από το πού ζούμε), αν θα παντρευτούμε, αν θα φύγουμε στο εξωτερικό, ακόμη και ποιον καφέ θα παραγγείλουμε ανάμεσα σε σαράντα διαφορετικές εκδοχές του ίδιου πράγματος.
Και ίσως αυτό να είναι μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της εποχής μας. Ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο δυνατότητες. Η ελευθερία επιλογής είναι, χωρίς αμφιβολία, ένα τεράστιο προνόμιο. Άνθρωποι πάλεψαν και θυσιάστηκαν γι’ αυτήν. Κι όμως, όσο ευλογία κι αν είναι η ελευθερία, μπορεί ταυτόχρονα να γίνει και βάρος.
Γιατί κάθε επιλογή κουβαλάει και μια ευθύνη. Αν επιλέγω εγώ, τότε ίσως ευθύνομαι κι εγώ αν κάνω λάθος. Και αυτό είναι τρομακτικό. Γιατί κανείς μας δεν μπορεί να προβλέψει το μέλλον. Δεν μπορούμε να ξέρουμε με βεβαιότητα αν η δουλειά που αφήσαμε ήταν τελικά καλύτερη, αν ο άνθρωπος που επιλέξαμε ήταν «ο σωστός», αν η πόλη που μετακομίσαμε θα μας κάνει πραγματικά ευτυχισμένους.
Ο Jean-Paul Sartre έλεγε ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Και ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο κομμάτι της ελευθερίας: ότι δεν έρχεται μόνο με δυνατότητες. Έρχεται και με αβεβαιότητα.
Η ψυχολογία το έχει μελετήσει αυτό πολύ έντονα. Σε μία έρευνα, επιστήμονες παρακολούθησαν χιλιάδες εργαζομένους στις ΗΠΑ που έπρεπε να επιλέξουν πού θα επενδύσουν τις συνταξιοδοτικές τους εισφορές. Όσο περισσότερες επιλογές επενδυτικών προγραμμάτων είχαν μπροστά τους, τόσο πιθανότερο ήταν να μην επιλέξουν τίποτα απολύτως.
Και αν το καλοσκεφτείς, το βλέπουμε παντού γύρω μας. Άνθρωποι που μένουν σε δουλειές που δεν αγαπούν επειδή φοβούνται μήπως κάνουν λάθος επιλογή. Άνθρωποι που δεν φεύγουν από σχέσεις που έχουν τελειώσει επειδή φοβούνται ότι ίσως δεν βρουν κάτι καλύτερο. Άνθρωποι που καθυστερούν τη ζωή τους περιμένοντας τη «σίγουρη» απάντηση. Μόνο που η ζωή σχεδόν ποτέ δεν μας δίνει απόλυτες βεβαιότητες.
Με άλλα λόγια, πολλές φορές η υπερβολική επιλογή δεν μας οδηγεί στην ελευθερία. Μας οδηγεί στην ακινησία.
Ο ψυχολόγος Barry Schwartz περιγράφει δύο διαφορετικούς τύπους ανθρώπων: τους maximisers που ψάχνουν τα πάντα, συγκρίνουν τα πάντα, αναλύουν τα πάντα γιατί θέλουν να κάνουν την καλύτερη δυνατή επιλογή — και τους satisficers, που είναι ευχαριστημένοι και με κάτι αρκετά καλό που να καλύπτει τις ανάγκες τους και μετά προχωρούν.
Αντικειμενικά μιλώντας, οι maximisers συχνά πετυχαίνουν καλύτερα αποτελέσματα. Καλύτερους μισθούς. Καλύτερες ευκαιρίες. Αλλά υπάρχει μια παγίδα: συνήθως είναι και πιο αγχωμένοι, πιο εξαντλημένοι και λιγότερο ικανοποιημένοι με αυτά που τελικά διαλέγουν.
Γιατί πάντα υπάρχει μια σκέψη που τους κυνηγά: «Μήπως υπήρχε κάτι καλύτερο;»
Και νομίζω πως κάπου εκεί κρύβεται μια βαθύτερη αλήθεια για όλους μας.
Δεν μας εξαντλούν μόνο οι επιλογές. Μας εξαντλεί η ψευδαίσθηση ότι υπάρχει κάπου μια τέλεια ζωή που πρέπει οπωσδήποτε να ανακαλύψουμε. Η τέλεια δουλειά. Η τέλεια σχέση. Η τέλεια απόφαση. Ο τέλειος εαυτός.
Μόνο που η ζωή δεν λειτουργεί έτσι. Δεν υπάρχει τρόπος να εξαλείψουμε πλήρως το ρίσκο ή τη πιθανότητα να μετανιώσουμε. Και όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε τα πάντα, τόσο περισσότερο χάνουμε την ικανότητα να ζούμε.
Ευτυχώς έχω καταφέρει να αναπτύξω μια νοοτροπία που μου υπενθυμίζει ότι τα πράγματα είναι εδώ για να υπηρετούν εμάς – όχι εμείς αυτά. Ότι δεν χρειάζεται κάθε απόφαση να είναι τέλεια για να είναι αρκετά καλή. Ότι μπορείς να διαλέξεις ένα μονοπάτι και να το κάνεις σωστό στην πορεία. Ότι πολλές φορές η ηρεμία δεν έρχεται επειδή πήραμε την τέλεια απόφαση, αλλά επειδή σταματήσαμε να βασανίζουμε τον εαυτό μας αμφισβητώντας συνεχώς αυτή που πήραμε.
Τελικά αγόρασα το σακάκι. Και για να είμαι ειλικρινής, μου άρεσε πολύ. Μέχρι τη στιγμή που άρχισα να αναρωτιέμαι αν κάποιο από τα άλλα δεκαεννιά ήταν καλύτερο. Και τότε γέλασα με τον εαυτό μου.
Γιατί ίσως το πραγματικό πρόβλημα δεν ήταν ποτέ το σακάκι. Ίσως ήταν η δυσκολία μας να αποδεχτούμε ότι στη ζωή δεν μπορούμε να έχουμε ταυτόχρονα όλες τις επιλογές.
Κάθε φορά που λέμε «ναι» σε κάτι, αναγκαστικά λέμε «όχι» σε κάτι άλλο.
Και ίσως η ωριμότητα να αρχίζει ακριβώς εκεί: στη στιγμή που σταματάμε να ψάχνουμε την τέλεια επιλογή – και αρχίζουμε να ζούμε πραγματικά μέσα σε αυτή που επιλέξαμε.
Ιουλία Καζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (University of Surrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
Solution Focused Θεραπεύτρια (BRIEF)
