Το να είσαι άνθρωπος που επιδιώκει να ικανοποιεί τους πάντες – αυτό που συχνά ονομάζουμε peoplepleaser – μοιάζει αρχικά με ευγένεια, με καλοσύνη, ακόμα και με αλτρουισμό. Φαίνεται σαν μια θετική ποιότητα: είσαι πρόθυμος, εξυπηρετικός, πάντα διαθέσιμος για τους άλλους. Στην πραγματικότητα όμως, πίσω από αυτή τη δυσκολία σου να πεις «όχι» κρύβεται ένας αργός, αθόρυβος και εξαντλητικός μηχανισμός, που σταδιακά αφαιρεί μικρά κομμάτια από την ψυχική σου ηρεμία, μέχρι που μια μέρα συνειδητοποιείς ότι για σένα δεν έχει μείνει τίποτα.
Κάπου εκεί αρχίζεις να παρατηρείς το μοτίβο. Οι άνθρωποι γύρω σου ξέρουν – συνειδητά ή ασυνείδητα – πώς μπορούν να σε κάνουν να νιώσεις ενοχή. Χρησιμοποιούν λόγια όπως «αν με αγαπάς, θα το κάνεις», «πάντα το έκανες αυτό για μένα» ή «αν ήσουν καλός φίλος, δε θα μου το αρνιόσουν». Κι εσύ, σχεδόν μηχανικά, υποχωρείς. Όχι επειδή θέλεις, αλλά επειδή δεν αντέχεις να σε βαραίνει εκείνη η ενοχή που σφίγγει το στήθος. Κάπως έτσι, μαθαίνεις να προδίδεις τον εαυτό σου ευγενικά∙ να χαμογελάς ενώ μέσα σου βουλιάζεις, να λες “ναι” όταν το μόνο που έχεις ανάγκη είναι ένα “όχι”. Να το κάνεις ενώ δεν θέλεις.
Με τον καιρό, αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι ότι αυτή η συνεχής υπέρβαση των ορίων σου σε φθείρει. Είναι η στιγμή που καταλαβαίνεις ότι η ανικανότητά σου να θέτεις όρια δεν είναι αρετή, αλλά μια μορφή αυτοακύρωσης. Και ότι αυτό σου κοστίζει ακριβά – όχι μόνο στις σχέσεις σου, αλλά κυρίως στη σχέση σου με τον ίδιο σου τον εαυτό. Γιατί κάθε φορά που δεν τιμάς τα όριά σου, του στέλνεις το μήνυμα πως οι ανάγκες του δεν μετράνε.
Κάπως έτσι αρχίζει η διαδικασία της αλλαγής. Μαθαίνεις να λες “όχι” – στην αρχή αμήχανα, με δισταγμό, με έναν κόμπο ενοχής να σε πνίγει. Νιώθεις άσχημα, αμφιβάλλεις, αναρωτιέσαι αν είσαι σκληρός ή αχάριστος. Όμως αυτή η ενοχή δεν είναι ένδειξη σκληρότητας· είναι το πρώτο σύμπτωμα της απελευθέρωσης. Είναι το σώμα και το μυαλό σου που δεν έχουν ακόμη εξοικειωθεί με την ιδέα ότι έχεις δικαίωμα να προστατεύεις τον εαυτό σου.
Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει τρόπος να βάλεις όρια χωρίς να νιώσεις ενοχή. Πρέπει πρώτα να βάλεις το όριο, και μετά να μάθεις να αντέχεις τα συναισθήματα που έρχονται. Άρα το ζητούμενο δεν είναι να πάψεις να νιώθεις ενοχή, αλλά να μάθεις να μην καθοδηγείσαι από αυτήν. Γιατί η ενοχή θα συνεχίσει να εμφανίζεται κάθε φορά που θέτεις ένα όριο, όμως με τον καιρό θα χάνει τη δύναμή της.Αν μπορέσεις να κρατήσεις τη θέση σου χωρίς να υποχωρήσεις, αν αντέξεις εκείνη τη φωνή που λέει «Μήπως είμαι σκληρός;» «Μήπως είμαι άδικος;»,τότε σιγά-σιγά αρχίζεις να νιώθεις πιο ελεύθερος, πιο ήρεμος, πιο γνήσιος.
Το κλειδί είναι να μη μετακινήσεις το όριο απλώς και μόνο επειδή νιώθεις ενοχή.
Η ενοχή δεν είναι ένδειξη ότι το όριο είναι λάθος — είναι απλώς απόδειξη ότι μαθαίνεις κάτι καινούριο. Και όπως κάθε νέα συνήθεια, χρειάζεται χρόνο για να εδραιωθεί.
Η απενοχοποίηση του “όχι” είναι μια πράξη βαθιάς αυτοφροντίδας. Είναι η στιγμή που καταλαβαίνεις ότι δεν χρειάζεται να είσαι “καλός” για όλους, αλλά αληθινός με τον εαυτό σου. Οι άνθρωποι που αξίζουν τη θέση τους στη ζωή σου δεν θα σε αγαπούν για τις θυσίες σου, αλλά για την αυθεντικότητά σου. Δεν θα σε μετρούν από το πόσα κάνεις γι’ αυτούς, αλλά από το πώς σέβεσαι και φροντίζεις τον εαυτό σου.
Το “όχι” δεν είναι πόρτα που κλείνει, αλλά σύνορο που προστατεύει. Ίσως πάντοτε να νιώθεις λίγη ενοχή όταν το λες – κι αυτό είναι εντάξει. Γιατί σημαίνει πως νοιάζεσαι, πως έχεις ενσυναίσθηση, πως δεν έχεις γίνει ψυχρός ή αδιάφορος. Η διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά δεν αφήνεις την ενοχή να καθορίσει τις πράξεις σου.
Η αληθινή ελευθερία ξεκινά τη στιγμή που μπορείς να πεις “όχι” χωρίς να αισθάνεσαι ότι πληγώνεις. Όταν μαθαίνεις πως η καλοσύνη δεν σημαίνει υποχώρηση και η αγάπη δεν απαιτεί αυτοθυσία. Εκεί αρχίζει η ζωή που είναι και δική σου.
Ακούστε το σχετικό ηχητικό:
ΙουλίαΚαζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (UniversityofSurrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
SolutionFocused Θεραπεύτρια (BRIEF)
