Άνοιξη στο ΕΜΣΤ με σώμα, ήχο και αντικείμενο – Η τέχνη ως ανοιχτή εμπειρία

Τρεις αναδρομικές εκθέσεις εγκαινιάζονται στις 2 Απριλίου, φωτίζοντας μια γενιά δημιουργών που επαναπροσδιόρισε τα όρια της τέχνης

Εγκαίνια:
Πέμπτη 2 Απριλίου 19:00 – 23:00
Η είσοδος στα εγκαίνια είναι δωρεάν.

Στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, οι τρεις νέες αναδρομικές εκθέσεις που εγκαινιάζονται στις 2 Απριλίου, δεν λειτουργούν ως κλασικές αφηγήσεις έργου, αλλά ως διαφορετικοί τρόποι εισόδου στη σκέψη και την εμπειρία των δημιουργών τους. Από την ηχητική και φιλοσοφική συνθήκη του Γιάννη Χρήστου έως τη σωματικότητα της ζωγραφικής του Στάθη Λογοθέτη και τη μετατόπιση του καθημερινού στη Νίκη Καναγκίνη, η περιήγηση μοιάζει περισσότερο με μια διαδικασία βύθισης παρά με μια γραμμική διαδρομή.

Οι τρεις εκθέσεις συγκροτούν έναν κοινό άξονα επαναπροσέγγισης της ελληνικής πρωτοπορίας των δεκαετιών του 1950 έως το 1980, εστιάζοντας σε δημιουργούς της ίδιας γενιάς, των οποίων το έργο διαμορφώθηκε μέσα σε συνθήκες έντονου πειραματισμού και ριζοσπαστικής αναζήτησης.

Όπως σημειώνει η καλλιτεχνική διευθύντρια Κατερίνα Γρέγου, «πρόκειται για πρακτικές που αναπτύχθηκαν σε συνεχή διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής – την ευρωπαϊκή πρωτοπορία και τη μουσική avant-garde – διαμορφώνοντας μια βαθιά κοσμοπολίτικη καλλιτεχνική στάση, η οποία ωστόσο βρέθηκε συχνά σε ασύμμετρη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο».

Η συνύπαρξη των τριών αυτών αναδρομικών, όπως επισημαίνει, δεν είναι τυχαία: αναδεικνύει μια γενιά δημιουργών που, παρά τις διαφορετικές τους πορείες, μοιράζονται μια κοινή επιθυμία υπέρβασης των ορίων της τέχνης και επαναπροσδιορισμού των μέσων της.

Γιάννης Χρήστου: χωρίς αρχή και τέλος

ΕΝΑΝΤΙΟΔΡΟΜΙΑ

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026

Eπιμέλεια: Kωστής Ζουλιάτης

Η έκθεση «Εναντιοδρομία» του Γιάννη Χρήστου αρνείται εξαρχής τη χρονολογική αφήγηση.

Η πορεία της δεν έχει αρχή και τέλος – όπως και το ίδιο το έργο του. Αντί να παρουσιάζει, καταβυθίζει τον θεατή σε ένα περιβάλλον όπου ήχος, θέατρο και φιλοσοφία συνυπάρχουν ως ενιαία εμπειρία.

«Πέρα όμως από κάθε αίνιγμα και μυστήριο, το σύνολο των υλικών και οπτικοακουστικών τεκμηρίων αποκαλύπτει σήμερα έναν μοναδικό φιλόσοφο των ήχων, αλλά κυρίως έναν ηχητικό φιλόσοφο», σημειώνει ο επιμελητής της έκθεσης Κωστής Ζουλιάτης.

Τα αρχειακά τεκμήρια λειτουργούν ως ίχνη μιας σκέψης ανοιχτής και συχνά ημιτελούς, σε διαρκή διάλογο με πεδία πέρα από τη μουσική.

Ο Χρήστου, αντιμετωπίζει τη δημιουργία ως μια διαδικασία στοχασμού – μια τέχνη που δεν ολοκληρώνεται αλλά εξελίσσεται. Δημιουργεί έναν δικό του τρόπο γραφής και σύνθεσης, κατακτώντας δίκαια τον τίτλο ενός πειραματικού πρωτοπόρου.

Νίκη Καναγκίνη: ο «πιθανός θεατής»

ΩΔΗ ΣΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ

Επιμέλεια: Τίνα Πανδή

Στην αναδρομική «Ωδή στα πράγματα» της Νίκης Καναγκίνη – με τίτλο δανεισμένο από τον Πάμπλο Νερούδα – τα καθημερινά αντικείμενα αποκτούν μια νέα, σχεδόν υπαρξιακή διάσταση.

Όπως σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης Τίνα Πανδή, «η διασπορική εμπειρία αποτελεί καθοριστικό υπόβαθρο στο έργο της Νίκης Καναγκίνη και εγγράφεται τόσο στη θεματολογία όσο και στη χρήση των υλικών και της γραφής».

Η έννοια του «πιθανού θεατή» είναι κεντρική: ο επισκέπτης δεν παρατηρεί απλώς, αλλά καλείται να εισέλθει σε μια συνθήκη στοχασμού.

Το οδοιπορικό και η μετακίνηση – τόσο ως βιογραφική όσο και ως νοητική εμπειρία – διατρέχουν το έργο της, ενώ εγκαταστάσεις όπως το «Οι τοίχοι έχουν τον λόγο», ενεργοποιούν τον θεατή ως μέρος του ίδιου του έργου. Η τέχνη μετατοπίζεται έτσι από το αντικείμενο στη σχέση, από το στατικό στο συμμετοχικό.

Στάθης Λογοθέτης: το σώμα ως ζωγραφική

ΣΤΗ ΓΗ

Επιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης

Η έκθεση «Στη γη» του Στάθη Λογοθέτη προσεγγίζει τη ζωγραφική ως μια βαθιά και συνολική διαδικασία.

Η αρχική του πορεία στην ιατρική μοιάζει να αφήνει ένα έντονο ίχνος στο έργο του: ο καμβάς λειτουργεί ως δέρμα, το τελάρο ως οστό, ενώ οι ραφές παραπέμπουν σε τραύματα που επουλώνονται.

Όπως επισημαίνεται από τον επιμελητή της έκθεσης Σταμάτη Σχιζάκη, «παρόλο που η αξία του Στάθη Λογοθέτη αναγνωρίστηκε, η ουσιαστική του συμβολή δεν έχει ακόμη πλήρως αξιολογηθεί. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ, σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του, αποσκοπεί σε μια επανεκτίμηση της καθοριστικής του συμβολής στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα, κυρίως μέσα από τη διεύρυνση της ζωγραφικής πρακτικής και τη σύνδεσή της με την περφόρμανς και τις εγκαταστάσεις».

Η φθορά και η επανόρθωση αποτελούν βασικά εργαλεία της πρακτικής του, ενώ σε μεταγενέστερες φάσεις – όπως στις διαδικασίες ταφής των καμβάδων – η δημιουργία μετατρέπεται σε μια μορφή συνεργασίας με τη φύση.

Το έργο του αποκτά έτσι και μια οικολογική και ηθική διάσταση, που σήμερα διαβάζεται με ιδιαίτερη ένταση.

Μια τέχνη που δεν ολοκληρώνεται

Παρά τις διαφορές τους, οι τρεις εκθέσεις συναντιούνται σε μια κοινή επιθυμία: να υπερβούν την τέχνη ως αντικείμενο και να την μετατρέψουν σε εμπειρία. Είτε μέσα από τον ήχο, είτε μέσα από το σώμα, είτε μέσα από την ενεργοποίηση του θεατή, το έργο δεν παρουσιάζεται ως κάτι ολοκληρωμένο, αλλά ως μια ανοιχτή διαδικασία που συνεχίζει να διαμορφώνεται.

INFO

• 2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026
• Μέρες & Ώρες Λειτουργίας ΕΜΣΤ:
  Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο & Κυριακή: 11.00 – 19:00, Πέμπτη: 11.00 – 22.00

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ: ΕΝΑΝΤΙΟΔΡΟΜΙΑ

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026

Eπιμέλεια: Kωστής Ζουλιάτης

Ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) ανήκει στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, παρόλο που σήμερα παραμένει ακόμα ελλειπτικά γνωστός στο καλλιτεχνικό σύμπαν. Όμως πέρα και από τη μουσική πράξη του, ο σπουδαίος Έλληνας δημιουργός υπήρξε ένας στοχαστής της τέχνης και της ανθρώπινης εμπειρίας. «Φιλοσοφώ και το αποτέλεσμα γίνεται μουσική», δήλωνε ο ίδιος – και για αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί σήμερα όχι μόνο ως ένας φιλόσοφος του ήχου, αλλά και ένας ηχητικός φιλόσοφος. Το έργο του διακρίνεται από σπάνια ενότητα και συνέπεια, από τη ριζοσπαστική αντιμετώπιση των μουσικών και καλλιτεχνικών συμβάσεων, αλλά κυρίως από το πνευματικό υπόβαθρο το οποίο εμπνέει και διαπνέει τις συνθέσεις του: η δύναμη του μύθου, το υπερβατικό στοιχείο, η ζωογόνος σημασία της τελετουργίας, οι αρχέγονοι φόβοι του ανθρώπου, ο πανικός, η υστερία.

Από τον αδόκητο θάνατό του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα – μόλις στα 44 του, ακριβώς στη δημιουργική ακμή του – μέχρι σήμερα, κάθε αναφορά στη ζωή και το έργο του Χρήστου ακολουθεί μια μυθολογική αφήγηση, τονίζοντας τα ανεκδοτικά στοιχεία του βίου του και τις μυστηριακές πτυχές τους. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ θα αποτελέσει στην ουσία την πρώτη μεγάλη χειρονομία που έχει σκοπό να συστήσει τον δημιουργό μέσα από τα ίδια τα τεκμήρια της σκέψης και της πολυσχιδούς πράξης του. Το Αρχείο Γιάννη Χρήστου, που φυλάσσεται στο Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, ανοίγει για πρώτη φορά σε ένα ευρύτερο κοινό προκειμένου να μας ξεναγήσει στο σύμπαν της έμπνευσης του δημιουργού, στον τρόπο σκέψης και τη μέθοδο δράσης του, τα σημεία τομής με άλλα πεδία της τέχνης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της καθημερινής πράξης – της ανθρώπινης εμπειρίας, σύμφωνα με τον ίδιο.

Με τίτλο δανεισμένο από το ομότιτλο έργο του Χρήστου, η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολόγιου – το οποίο θα ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο, αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο. Εκτός από τεκμήρια, όπως αλληλογραφία, φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, φιλοσοφικά κείμενα και χειρόγραφες σημειώσεις, ο εξειδικευμένος ηχητικός σχεδιασμός στον χώρο θα συγκεντρώνει τον ηχητικό κόσμο του Χρήστου, περιλαμβάνοντας από οπτικοακουστικά αποσπάσματα μέχρι ηχογραφήσεις ολόκληρων έργων.

Η έκθεση έρχεται σε συνέχεια του σταθερού ενδιαφέροντος του ΕΜΣΤ για την πρωτοποριακή και πειραματική μουσική, όπως φάνηκε και από τις δύο εκθέσεις Ιάννης Ξενάκης: Ηχητικές Οδύσσειες & Ο Ξενάκης και η Ελλάδα που πραγματοποιήθηκαν το 2023-2024, τις επαναλαμβανόμενες συνεργασίες με το Ωδείο Αθηνών και την Εθνική Λυρική Σκηνή, αλλά και από τις πολυάριθμες μουσικές δράσεις που διοργανώνει.

Την επιμέλεια της έκθεσης, που γίνεται σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών, έχει ο μουσικός-μουσικολόγος και Επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, Κωστής Ζουλιάτης ενώ τον εκθεσιακό σχεδιασμό η αρχιτέκτονας Θάλεια Μέλισσα.

Εκθεσιακός χώρος: P2, 3^ος Όροφος

Βιογραφικό

Ο Γιάννης Χρήστου (Jani Christou) γεννήθηκε από Έλληνες γονείς στην Ηλιούπολη του Καΐρου στις 8 Ιανουαρίου 1926. Μεγάλωσε στην κοσμοπολίτικη Αλεξάνδρεια, φοίτησε στο αγγλικό κολέγιο Βικτόρια, ενώ μαθαίνοντας πιάνο από την Τζίνα Μπαχάουερ ξεκίνησε να συνθέτει από μικρή ηλικία. Στα μέσα της δεκαετίας του ’40, ταξίδεψε στην Αγγλία για να σπουδάσει Ηθικές Επιστήμες (Φιλοσοφία) στο King’s College του Πανεπιστημίου του Cambridge, σε έναν καιρό που δίδασκαν εκεί ο Ludwig Wittgenstein και ο Bertrand Russell. Παράλληλα, παρακολούθησε ιδιαίτερα μαθήματα αρμονίας και αντίστιξης με τον Hans Ferdinand Redlich – διακεκριμένο μουσικολόγο και μελετητή του Alban Berg – ενώ το 1949 μετακόμισε στην Ιταλία για να παρακολουθήσει τα θερινά τμήματα σύνθεσης στην Ακαδημία Κιτζιάνα της Σιένα, καθώς και σπουδές στην ενορχήστρωση με τον Angelo Francesco Lavagnino, γνωστό κυρίως για κινηματογραφικές συνθέσεις.

Στις αρχές της νέας δεκαετίας, ο Χρήστου παρουσίασε τις πρώτες μεγάλες συνθέσεις του για ορχήστρα: Μουσική του Φοίνικα (1949-50), Συμφωνία αρ.1 (1951) – έργα που είχαν εντυπωσιακή πρεμιέρα στο Λονδίνο υπό τη διεύθυνση του Alec Sherman – για να ακολουθήσουν η Λατινική Λειτουργία (1953) και τα Έξι Τραγούδια σε ποίηση T. S. Eliot για πιάνο και μεσόφωνο (1955). Περιπλανήθηκε αρκετά στην Ευρώπη, μένοντας για ένα μικρό διάστημα στη Ζυρίχη, όπου ήρθε σε επαφή με το περιβάλλον του C. G. Jung, δίπλα στον μεγαλύτερο αδερφό του, Ευάγγελο (Εύη) Χρήστου (1923-1956), απόφοιτο του Ινστιτούτου Jung. Tο 1956 παντρεύτηκε την παιδική του φίλη Θηρεσία (Σία) Χωρέμη, ζωγράφο από τη Χίο, η οποία στήριξε τον Χρήστου σε όλες τις δημιουργικές αναζητήσεις του. Το καλοκαίρι του ίδιου έτους, ο Εύης Χρήστου σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αίγυπτο – γεγονός που, στα χρόνια που ακολούθησαν, επηρέασε βαθιά τον ψυχισμό και τη δημιουργική συνέχεια του συνθέτη, αφού στον μεγάλο αδερφό χρωστούσε τα πάντα: τη μύησή του στον κόσμο της φιλοσοφίας, της ψυχολογίας, των πνευματικών αναζητήσεων. Πράγματι, οι δημιουργικές καταθέσεις του αραιώνουν για το υπόλοιπο της δεκαετίας: ενορχήστρωσε για ορχήστρα και μεσόφωνο τα Τραγούδια του Έλιοτ (1957) και ολοκλήρωσε τη Συμφωνία αρ.2 (1956-57), ενώ επιμελήθηκε την έκδοση του ημιτελούς συγγράμματος του αδερφού του με τίτλο Ο λόγος της ψυχής [The Logos of the Soul].

Το 1960 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα, μοιράζοντας τον χρόνο του ανάμεσα στην Αθήνα και τη Χίο. Το συνθετικό ύφος του αποκτά εκρηκτικά χαρακτηριστικά: Patterns and Permutations [ή Μετατροπές] (1960), Τοκάτα για Πιάνο και Ορχήστρα (1962) – αλλά και θρησκευτική αγωνία: Πύρινες Γλώσσες (1964), Μυστήριον (1966-69). Παράλληλα συνέθεσε μουσική για το αρχαίο ελληνικό δράμα, συνεργαζόμενος με το Εθνικό Θέατρο [Προμηθέας Δεσμώτης (1963), Αγαμέμνων (1965)] και το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν [Πέρσες (1965), Βάτραχοι (1966), Οιδίπους Τύραννος (1969)]. Η ύστερη φάση της δημιουργίας του Χρήστου υπήρξε η πλέον ριζοσπαστική – επινοώντας μέχρι και δική του σημειογραφία με σύμβολα και ψυχολογικές ενδείξεις – αλλά και η πλέον παραγωγική: Πράξη για 12 (1966), H Κυρία με τη Στρυχνίνη (1967), Επίκυκλος (1968), μουσική για τον κινηματογραφικό Οιδίποδα (1968), Εναντιοδρομία (1968-69) και Αναπαραστάσεις – ένα σύνολο πολύτεχνων τελετουργιών, από το οποίο ολοκληρωμένα έργα είναι μόνο δύο: Αναπαράστασις Ι: αστρωνκατοιδανυκτερωνομηγυριν (1968) και Αναπαράστασις ΙΙΙ ή ο Πιανίστας (1969).

Από το 1968 εργάστηκε πυρετωδώς πάνω σε ένα φιλόδοξο σχέδιο: μια σύγχρονη όπερα μεγάλου διαμετρήματος, βασισμένη στην Ορέστεια του Αισχύλου, με την οποία θα περιόδευε σε Ευρώπη και ΗΠΑ.

Δεν πρόλαβε να την παρουσιάσει ποτέ: τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970, επιστρέφοντας από την ταβέρνα όπου έκανε το τραπέζι στους φίλους του για την ονομαστική του γιορτή και ενώ ξημέρωνε η μέρα των γενεθλίων του, ο Γιάννης Χρήστου σκοτώνεται μαζί με τη σύζυγό του Σία, σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αθήνα.

Με τον τραγικό και αδόκητο θάνατό του, ο σύγχρονος μουσικός κόσμος χάνει ένα από τα συναρπαστικότερα και προκλητικότερα ταλέντα του, πάνω στην απόλυτη ακμή του.

ΝΙΚΗ ΚΑΝΑΓΚΙΝΗ: ΩΔΗ ΣΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ
ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΗ

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026
Eπιμέλεια: Τίνα Πανδή

Η έκθεση Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική επιχειρεί μια συνολική επαναπραγμάτευση και επαναφήγηση του έργου της Νίκης Καναγκίνη (Αλεξανδρούπολη,1933 – Αθήνα, 2008), μιας από τις σημαντικότερες γυναίκες δημιουργούς της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης.

Συγκεντρώνει ένα ευρύ και πολυδιάστατο σώμα έργων της καλλιτέχνιδας από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως και το 2000 – από την επανέκθεση έργων μεγάλης κλίμακας που πρωτοπαρουσιάστηκαν στην 5η Μπιενάλε Tapisserie της Λωζάνης (1971) ή στην ατομική της έκθεση στην γκαλερί Ιόλα-Ζουμπουλάκη (1976) έως την ενεργοποίηση συμμετοχικών εγκαταστάσεων της.

Στόχος της είναι να επανασυστήσει σημαντικές πτυχές του έργου της Νίκης Καναγκίνη γύρω από ζητήματα, όπως η γλώσσα του μοντερνισμού, η σχέση εφαρμοσμένων και καλών τεχνών, η συστηματική διερεύνηση της γραφής ως εικαστικής πράξης, η έμφυλη ταυτότητα και εμπειρία, η συμμετοχική και κοινωνιολογική διάσταση του έργου τέχνης.

Ο τίτλος της έκθεσης Ωδή στα πράγματα προέρχεται από το ομότιτλο ποίημα του Χιλιανού ποιητή Πάμπλο Νερούδα (1904-1973), που βρέθηκε στα αρχεία της καλλιτέχνιδας και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ίδια. Οι καταληκτικοί στίχοι του ποιήματος του Νερούδα, «πολλά πράγματα / μου τα είπαν όλα. / Όχι μονάχα μ’ άγγιζαν / ή τ’ άγγιζε το χέρι μου, / αλλά συντρόφεψαν / έτσι την ύπαρξη μου» αντηχούν την καλλιτεχνική αναζήτηση και προσήλωση μιας σημαντικής δημιουργού στον καθημερινό μικρόκοσμο των πραγμάτων ως φορέων μνήμης, χρόνου και ταυτοτήτων.

Η έκθεση στο ΕΜΣΤ υπερβαίνει τη διερεύνηση των μορφολογικών μεταλλαγών των αντικειμένων στο έργο της Καναγκίνη και ανοίγεται σε καίρια πεδία της καλλιτεχνικής διαδρομής της, όπως ο επιτελεστικός χαρακτήρας τους, η πολυαισθητηριακή φύση τους και η πολυδιάστατη σύνδεση τους με την έμφυλη, (δια)πολιτισμική και κοινωνική συνθήκη.

Η έκθεση έχει σχεδιαστεί ως μια συνολική εμπειρία, η οποία απευθύνεται σε «πιθανούς θεατές ή αναγνώστες», σύμφωνα και με τη διατύπωση που η ίδια χρησιμοποιούσε σε ορισμένα από τα Χειρόγραφά της. Στην έκθεση θα παρουσιαστούν για πρώτη φορά σημαντικά έργα της Νίκης Καναγκίνη από το σύνολο που πρόκειται προσεχώς να δωρίσει η οικογένειά της στο ΕΜΣΤ.

Σχεδιασμός έκθεσης: Γιάννης Αρβανίτης
Εκθεσιακός χώρος 3ου ορόφου

Βιογραφικό

Η Νίκη Καναγκίνη γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη το 1933. Σπούδασε στην École Cantonale de Dessin et d’Art Appliqué στη Λωζάννη (1951–1954) και στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας (1954–1958). Στη συνέχεια, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Central School of Arts & Design του Λονδίνου (1958–1961). Η καλλιτεχνική της έρευνα διαμορφώνεται από τις αρχές του Bauhaus. Μετά από μια περίοδο αναζητήσεων που κινούνται στο πεδίο της αφαίρεσης, οδηγείται στην τεχνική της ταπισερί. Το 1962 επιστρέφει και εγκαθίσταται μόνιμα στην Αθήνα. Την ίδια χρονιά πραγματοποιεί την πρώτη της ατομική έκθεση στη γκαλερί La Feluca στη Ρώμη και το 1965 στην Γκαλερί Μέρλιν στην Αθήνα.

Το 1973 πραγματοποιεί ατομική έκθεση στην Αίθουσα Τέχνης Δεσμός, όπου εκθέτει, μεταξύ άλλων, το έργο με τίτλο «Νεκρή φύση απ’ τον χώρο εκκολαπτόμενης καταναλωτικής κοινωνίας», το πρώτο από ένα τριμερές έργο, το οποίο παρουσιάστηκε στη συνέχεια σε ένα συγκρότημα θερινών κατοικιών (Πόρτο Ράφτη, 1974) και στο εργοστάσιο ΙΖΟΛΑ (Θήβα, 1975). Κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980 συνέχισε να παρουσιάζει το έργο της σε ατομικές εκθέσεις σε συνεργασία με αρχιτέκτονες, όπως ο Δημήτρης και η Σουζάνα Αντωνακάκη (γκαλερί Ιόλα–Ζουμπουλάκη, 1976) και ο Χρήστος Παπούλιας (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 1986). Το 1993 παρουσιάζεται η έκθεσή της με τίτλο «Γένους Θηλυκού» στο Σπίτι της Κύπρου στην Αθήνα.

Στο πλαίσιο της συνεργασίας της με την κριτικό Ελένη Βαροπούλου, η Καναγκίνη αναπτύσσει από τη δεκαετία του 1990 μια σειρά έργων περφόρμανς και εγκαταστάσεων, που παρουσιάζονται, μεταξύ άλλων, στο Φεστιβάλ Άργους (1996) και στη Θερινή Ακαδημία του Εθνικού Θεάτρου (2002–2004). Η Νίκη Καναγκίνη ανέπτυξε και σημαντικό διδακτικό έργο. Πέθανε το 2008 στην Αθήνα. Το 2010 πραγματοποιήθηκε από το ΚΜΣΤ αναδρομική έκθεση της με τίτλο «Εν οίκω».

ΣΤΑΘΗΣ ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ: ΣΤΗ ΓΗ

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026

Eπιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης

Το ΕΜΣΤ διοργανώνει μεγάλη αναδρομική έκθεση του σημαντικού Έλληνα ζωγράφου Στάθη Λογοθέτη (1925-1997) με τίτλο Στη γη (Earth to Earth). Ο Λογοθέτης αποτέλεσε μια μοναδική περίπτωση καλλιτέχνη που διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του πρακτική σε διάλογο με την Ευρωπαϊκή πρωτοπορία της εποχής του, αλλά ουσιαστικά χωρίς συνομιλητές στην Ελλάδα όπου εγκαταστάθηκε μετά το 1973.

Η δύναμη του έργου του προκύπτει από τη συχνά βίαιη ταύτιση των στοιχείων της ζωγραφικής, τον καμβά, το χρώμα, το τελάρο, με το ανθρώπινο σώμα, το δέρμα και το αίμα. Στο πλαίσιο των πειραματισμών του πραγματοποίησε καλλιτεχνικές δράσεις εμψύχωσης των ζωγραφικών του έργων με το ίδιο του το σώμα ή με τη συνεργασία του κοινού. Στη συνέχεια της καλλιτεχνικής του έρευνας ενσωμάτωσε στο έργο του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς το στα στοιχεία της φύσης.

Η έκθεση που θα διαρκέσει από τις 2 Απριλίου έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026, θα είναι η πρώτη αναδρομική παρουσίαση του καλλιτέχνη μετά την τελευταία του έκθεση το 1994 στη Θεσσαλονίκη. Θα περιλαμβάνει περίπου 70 έργα από κάθε περίοδο της καλλιτεχνικής του πορείας, ενώ θα συγκεντρώνει έργα από σημαντικές ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Παράλληλα, θα περιλαμβάνει πρωτογενείς και αδημοσίευτες πηγές από το προσωπικό αρχείο του καλλιτέχνη και θα αξιοποιεί πρωτότυπη έρευνα γύρω από το διασωζόμενο έργο του.

Στόχος της έκθεσης είναι μια βαθύτερη κατανόηση των καλλιτεχνικών επιδιώξεων του Λογοθέτη, η ανάδειξη της μοναδικής θέσης του στην πρωτοπορία της εποχής του, καθώς και η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την καλλιτεχνική του πρακτική, εμπλουτισμένου από μια νέα οπτική γύρω από την οικολογία και την πολιτική του σώματος. Παράλληλα, η έκθεση θα αναδείξει τις πολλαπλές συνδέσεις ανάμεσα στο έργο του και τα γεγονότα της ταραχώδους κοσμοπολίτικης ζωής του, καθώς και τη δια βίου δημιουργική σχέση και συνεργασία με τον αδελφό του και αναγνωρισμένο ελληνοαυστριακό συνθέτη Ανέστη Λογοθέτη (1921–1994).

Σχεδιασμός έκθεσης: Γιάννης Αρβανίτης

Εκθεσιακός χώρος Ισογείου

Βιογραφικό

Ο Στάθης Λογοθέτης γεννήθηκε στον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας (Μπουργκάς, Βουλγαρία) το 1925 και εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη το 1934. Ασχολήθηκε αρχικά με τη μουσική, εγκαταλείποντας τις σπουδές του στην ιατρική (1943). Πήρε δίπλωμα βιολιού από το Κρατικό Ωδείο της Θεσσαλονίκης (1951-1952) και συνέχισε στη Μουσική Ακαδημία της Βιέννης (1952-1953). Από το 1954 επέλεξε να αφοσιωθεί στη ζωγραφική. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970 εργάστηκε κατά διαστήματα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες (Δυτική και Ανατολική Γερμανία, Ιταλία, Γιουγκοσλαβία), με υποτροφίες του Ινστιτούτου Γκαίτε, του Ινστιτούτου Dante Alighieri, της D.A.A.D. κ.ά. Μετά το 1973 η μόνιμη κατοικία του ήταν στην Αθήνα.

Παρουσίασε το έργο του σε ατομικές, ομαδικές και διεθνείς εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Μεταξύ άλλων συμμετείχε στις διοργανώσεις: Avantgarde Griechenland (Βερολίνο, Φραγκφούρτη, Στουτγκάρδη, 1967-1969), 12η Μπιενάλε του Sao Paulo (1975), 9ο Φεστιβάλ Ζωγραφικής Cagnes-sur-mer (1977), όπου τιμήθηκε με ειδική διάκριση, Avanguardia e Sperimentazione (Μόδενα και Βενετία, 1978), Europalia (Βρυξέλλες, 1982) κ.ά.

Η καλλιτεχνική του δραστηριότητα σταμάτησε πρόωρα το 1987, όταν προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια που εξελίχτηκε σε παράλυση. Πριν από τον θάνατό του (Αθήνα 1997), το έργο του παρουσιάστηκε σε δύο αναδρομικές εκθέσεις, στη Galerie Satire της Χαϊδελβέργης (1990) και στην Αποθήκη 1 του Οργανισμού Λιμένος Θεσσαλονίκης (1994).

Σημείωμα Καλλιτεχνικής Διευθύντριας ΕΜΣΤ

Το ΕΜΣΤ παρουσιάζει τρεις ατομικές εκθέσεις ισάριθμών σημαντικών Ελλήνων δημιουργών που δεν είναι πια στη ζωή. Οι τρεις αυτές περιπτώσεις – Νίκη Καναγκίνη (1933-2008), Στάθης Λογοθέτης (1925-1997), και Γιάννης Χρήστου (1926-1970) συγκροτούν έναν κοινό άξονα επαναπροσέγγισης της ελληνικής πρωτοπορίας των δεκαετιών του 1950-1980, εστιάζοντας σε δημιουργούς της ίδιας γενιάς, των οποίων το έργο διαμορφώθηκε σε συνθήκες έντονου πειραματισμού και ριζοσπαστικής αναζήτησης. Πρόκειται για καλλιτεχνικές πρακτικές που αναπτύχθηκαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής —την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde, και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου εν γένει— αλλά βρέθηκαν σε ασύμμετρη, συχνά αμήχανη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο. Ως αποτέλεσμα, οι μορφές αυτές παρέμειναν για δεκαετίες ελλειπτικά θεσμοθετημένες, αποσπασματικά παρουσιασμένες ή ερμηνευμένες μέσα από περιοριστικά σχήματα.
Οι εκθέσεις λειτουργούν, έτσι, ως πράξεις που αποκαθιστούν και συστήνουν εκ νέου ένα κομμάτι της πρόσφατης ελληνικής τέχνης σε ένα ευρύτερο κοινό. Δεν αποσκοπούν απλώς στην αναδρομική παρουσίαση τριών σημαντικών δημιουργών, αλλά επιχειρούν να αναδείξουν το εύρος, τη συνέπεια και τη ριζοσπαστικότητα του έργου τους, υπογραμμίζοντας ρητά ή έμμεσα ότι αυτό δεν έχει ακόμη ενταχθεί επαρκώς στην κυρίαρχη αφήγηση της ελληνικής καλλιτεχνικής ιστορίας. Η επανατοποθέτησή τους δεν γίνεται μέσα από μια γραμμική ιστορική αφήγηση, αλλά μέσα από το ίδιο το υλικό της σκέψης και της πράξης τους.
Κοινό σημείο και των τριών εκθέσεων αποτελεί η μετατόπιση του έργου από το αντικείμενο στην εμπειρία και διαδικασία. Το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως συμβάν, ως εμπειρία, ως πράξη που ενεργοποιείται στον χρόνο και στον χώρο. Στην περίπτωση του Στάθη Λογοθέτη, η ζωγραφική ωθείται πέρα από τα όρια της παραδοσιακής, δισδιάστατης αναπαράστασης, ανάγεται στις στοιχειώδεις δομές της και καθίσταται αδιαχώριστη από το οργανικό: από το σώμα, το χώμα, το δέρμα, το αίμα και τη φθορά. Ο Γιάννης Χρήστου απελευθερώνει τη μουσική από τις συμβάσεις της επιτυγχάνοντας ένα ριζοσπαστικό κράμα ήχου, τελετουργίας και θεατρικού βιώματος. Η σημασία του έργου του δεν έγκειται μόνο στις μουσικές συνθέσεις του αλλά μάλλον στην εννοιολογική του προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας η μουσική δεν περιορίζεται στη σημειογραφία της αλλά αποκτά τη διάσταση μιας ζώσας, πνευματικής και συχνά επιτελεστικής πράξης, μιας σύζευξης τελετουργίας, μύθου, φιλοσοφίας και του μυστηρίου της ανθρώπινης ύπαρξης. Η σπουδαιότητα του έργου της Νίκης Καναγκίνη πηγάζει από την πρωτοποριακή σύντηξη εκφραστικής φόρμας και ενός κριτικού λόγου που ανατέμνει τις κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες του καιρού της, εντός του οποίου τοποθετείται και η διερεύνηση της θέσης των γυναικών. Πηγάζει επίσης από έναν ακούραστο πειραματισμό με ποικίλα εκφραστικά μέσα, που καθιστά το έργο της ένα από τα πλέον διεπιστημονικά παραδείγματα στην ελληνική μεταπολεμική τέχνη.
Παράλληλα, και οι τρεις δημιουργοί υπερβαίνουν συστηματικά τα όρια των επιμέρους τεχνών. Η ζωγραφική μετασχηματίζεται σε δράση, η μουσική διαπλέκεται με τη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τελετουργία, και το θέατρο, ενώ το εικαστικό αντικείμενο συνομιλεί με την ποίηση, την κοινωνιολογία και τα ζητήματα φύλου. Οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα πεδία είναι ρευστές, προτείνοντας μια ολιστική αντίληψη της καλλιτεχνικής πράξης ως τρόπου σκέψης και τρόπου ύπαρξης. Μαζί καλούν τον θεατή όχι απλώς να παρατηρήσει, αλλά να συμμετάσχει σε μια διαδικασία αναστοχασμού για το τι σημαίνει πρωτοπορία, πειραματισμός και καλλιτεχνική χειρονομία στο ελληνικό μεταπολεμικό πλαίσιο. Mετά τις εκθέσεις της Λήδας Παπακωνσταντίνου, του Ιάνη Ξενάκη, και του Θόδωρου, οι τρεις αυτές εκθέσεις εντάσσονται σε μια συστηματική προσπάθεια επανεξέτασης της ιστορίας της ελληνικής τέχνης του 20υ αιώνα και σύνδεσής της με τον ευρύτερο διεθνή κοσμοπολιτικό διάλογο, αλλά και το παρόν.

Κατερίνα Γρέγου

Πηγή